Асылбекова Сәуле – «Балық шаруашылығы және аквашаруашылық» мамандығы бойынша еліміздегі тұңғыш әрі жалғыз биология ғылымдарының докторы.

Ол білімін Астрахань техникалық балық өнеркәсібі және шаруашылығы институтында «ихтиолог-балық өсіруші» мамандығы бойынша алған. 1990 жылдан бастап Ұлттық балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығымен тығыз байланыста еңбек етіп келеді. Осы уақыт ішінде аға лаборанттан бастап бас директордың бірінші орынбасары қызметіне дейінгі кәсіби жолдан өтті.

2006 жылы Сәуле Асылбекова «Жыртқыш балық түрлерін жерсіндіру нәтижесінде Балқаш көлі ихтиоценоздарының өзгеруі» тақырыбындағы ғылыми жұмысы үшін биология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.
2018 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық аграрлық ғылымдар академиясының академигі болып сайланды, ал 2023 жылы «Ауыл, орман және балық шаруашылығы» мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді.

Көп жылдар бойы оның ғылыми қызметі саланың негізгі міндеттерімен — Қазақстанның балық ресурстарын сақтау, молайту және тұрақты дамыту, аквашаруашылықты дамыту, ғылыми зерттеу нәтижелерін өндіріске енгізумен тығыз байланысты. Оның ғылыми жетекшілігімен отандық балық шаруашылығы саласын дамытуға бағытталған стратегиялық бағдарламалар мен гранттық жобалар іске асырылуда.

Сәуле Асылбекова 400-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Олардың қатарында ғылыми мақалалар, әдістемелік ұсынымдар, 8 монография мен оқулық және 70-тен астам өнертабыстар мен пайдалы модельдерге берілген патенттер бар. Оның еңбектері өндірістік тәжірибеде және білім беру үдерісінде кеңінен қолданылып келеді.

Сауле Асылбекова — ФАО сарапшысы, балық ресурстарын тұрақты басқару және аквашаруашылықты дамыту бағытындағы халықаралық жобаларға қатысады.

Сауле Жәңгірқызының ғылыми өмірбаяны — кәсіби көшбасшылықтың, ғылымға адалдықтың және ұлттық мүддеге қызмет етудің жарқын үлгісі. Оның балық шаруашылығы мен аквашаруашылықты дамытуға қосқан үлесі Қазақстанның аграрлық ғылымы тарихында ерекше орын алады. дереккөз  

2026 жылғы 27 қаңтарында Балқаш-Алакөл облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясында «Спорттық балық аулау федерациясы» ҚБ мен «Қазақстандық туристік қауымдастығы» ЗТБ Қапшағай су қоймасының экологиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты уақытша кәсіпшілік балық аулауға мораторий енгізу ұсынысы бойынша кеңес өткізіліп жатыр.

Кеңеске төмендегі тұлғалар қатысты:

• Балқаш-Алакөл облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясының өкілі Қалдаева А.Н.;
• «Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС бас директорының орынбасары Баракбаев Т. Т:;
• «Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС ихтиология зертханасының меңгерушісі Сансызбаев Е.Т.

Кеңес қорытындысы бойынша Қапшағай су қоймасында спорттық-әуесқойлық балық аулау үшін Қонаев қаласының маңында рекреациялық аймақтарды анықтау туралы шешім қабылданды. Бұл шешім әуесқой балық аулаушылар үшін жаңа мүмкіндіктер жасауға және су айдынында уақыт өткізгісі келетін көптеген адамдарды жинауға бағытталған.

Республика аквашаруашылық өндірісінің құнын төмендетуге, оның өнімділігі мен сапасын арттыруға, сондай-ақ асыл тұқымды балық шаруашылығын дамытуға бағытталған мемлекеттік қолдау шараларын жүзеге асыруда.

Мемлекеттік қолдау нақты өндіріс шығындарының бір бөлігін өтеу арқылы жүзеге асырылады:

— шығындардың 30%-ы – аквашаруашылық түрлерін өсіруде пайдаланылатын азық сатып алуға;

— шығындардың 50%-ы:

шабақтарды сатып алуға;

аналық балық үйірін сатып алу және күтіп ұстауға;

балық өсіру биологиялық негіздеме алуға;

аквашаруашылықта қолданылатын препараттарды сатып алуға.

Қалай өтініш беруге болады?

Өтініш берудің мерзімі: 1 ақпаннан 20 желтоқсанға дейін

Өтініш беру: электрондық үкімет порталы және агроөнеркәсіптік кешенді субсидиялаудың мемлекеттік ақпараттық жүйесі (АӨК СМАЖ) арқылы онлайн режимінде

Қарау: кезек бойынша

Төлем: жергілікті бюджет қаражаты шегінде

электрондық қолтаңба және АӨК СМАЖ-да жеке кабинет қажеттің болуы

Негізгі талаптар

⸙ Өндірістік инфрақұрылымның болуы (мамандар тобының қорытындысы);

⸙ Расталған электрондық шот-фактуралардың немесе кедендік құжаттардың болуы;

⸙ Аквашаруашылық өндірісінің көлемін растау;

⸙ Өндірістік процестердің фото- және бейнежазбасы.

Толық талаптар: ҚР АШМ- 2025 жылғы 1 қарашадағы №412 бұйрығында және жергілікті атқарушы органдардың ресми сайттарында қолжетімді.

2026 жылғы 15-24 қаңтар аралығында Маңғыстау облысында «Заңды бекіре өнімдерінің ассортименті мен көлемін ұлғайту, оның экспорттық және ішкі әлеуетін арттыру үшін тірілей әдіспен тағамдық уылдырық алу мақсатында аналық табынды дайындаудың инновациялық технологияларын енгізу» атты 019-бағдарлама аясында «Kazakh osseter» ҒӨК» ЖШС базасында бекіре тұқымдас балықтарды бонитировкалау бойынша кешенді жұмыстар жүргізілуде.

Бағдарламаның күнтізбелік жоспарына сәйкес, «БШҒОӨ» ЖШС аквакультура зертханасының ғылыми қызметкері Г.М. Маратова мен «Kazakh osseter» ҒӨК» ЖШС технологы келесі жұмыс түрлерін орындауда:

• ПИТ-меткаларды қолдана отырып, уылдырық беретін аналықтарды таңбалау;
• Уылдырық беретін аналықтарды бонитировкалау және іріктеу;
• Қыстату кешенін дайындау және монтаждау жұмыстарын жүргізу;
• Балықтарды бейімдеу және оларды қыстатуға орналастыру;
• Судың гидрохимиялық режиміне, соның ішінде температуралық режим мен еріген оттегі концентрациясына, сондай-ақ балықтарды ұстаудың оңтайлы жағдайларын сақтау үшін қажетті су сапасының басқа да негізгі көрсеткіштеріне жүйелі бақылау жүргізу;
• Маңызды әрі негізгі жұмыс — жоғары сапалы тағамдық уылдырық алуға ықпал ететін, уылдырық беретін аналықтардың оңтайлы қыстау жағдайларын ұйымдастыру және қамтамасыз ету.

2026 жылғы қаңтардан бастап аквашаруашылық субъектілерін мемлекеттік қолдаудың жаңа тетігі – балық өсіру және қайта өңдеу бойынша жобаларды іске асыру кезінде су беру бойынша қызметтердің құнын субсидиялау енгізілді.

Субсидияның жаңа түрі ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің 2025 жылғы 30 қазандағы № 406 бұйрығымен бекітілген Аквашаруашылық саласында су беру бойынша көрсетілетін қызметтер құнын субсидиялау қағидаларымен реттеледі.

Субсидиялар аквашаруашылық объектілерін өсіру, ұстау және өсіру бойынша қызметті жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғаларға, сондай-ақ аквашаруашылық дамытуды қамтамасыз ететін субъектілерге беріледі.

Субсидиялардың мөлшері сараланған түрде белгіленеді — оның мөлшеріне байланысты 1 текше метр су үшін тарифтің 60% — дан 85% — на дейін. Тарифтің қалған бөлігін көрсетілетін қызметті алушы төлейді.

Мемлекеттік қызметті Жергілікті атқарушы органдар агроөнеркәсіпті субсидиялаудың мемлекеттік ақпараттық жүйесі (АӨК СМАЖ) арқылы көрсетеді. Өтініштерді қабылдау жер учаскелерінің және балық өсіру бойынша жылына 25 тоннадан басталатын ең төменгі жобалық қуаттың болуын қоса алғанда, белгіленген талаптар сақталған кезде тиісті жылдың 1 мамырынан 30 қарашасына дейінгі кезеңде электрондық форматта жүзеге асырылады.

Субсидиялардың жаңа түрін енгізу өндірістік шығындарды азайтуға және аквашаруашылықты дамытуды ынталандыруға бағытталған.

2025 жылдың желтоқсан айында мақсатты қаржыландыру бағдарламасы (МҚБ) аясында «Қазақстанның әртүрлі өңірлерінің табиғи-климаттық жағдайларында экономикалық тұрғыдан тиімді аквакультураның инновациялық технологиялары мен жаңа нысандарын әзірлеу және енгізу» ғылыми-техникалық бағдарламасын іске асыру барысында Балқаш филиалының базасында қыстауға арналған және карантиндік бассейндерді қамтитын тұйық су айналымы қондырғысының қосымша цехы пайдалануға берілді.

Қыстауға арналған бассейндер су температурасының суық кезеңде тұрақты төмен деңгейін сақтауды қамтамасыз ететін чиллерлік салқындату жүйесімен жабдықталған. Бұл балықтардың бақыланатын қыстауға жіберуді жүргізуге, физиологиялық күйзелісті барынша азайтуға, зат алмасу процестерінің қарқындылығын төмендетуге және жөндеу-аналық табынның сақталу деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.

Карантиндік бассейндер балық отырғызу материалын уақытша ұстауға және бейімдеуге, сондай-ақ олардың физиологиялық және эпизоотиялық жай-күйіне профилактикалық бақылау жүргізуге арналған. Жеке карантиндік блоктың болуы инфекциялық және паразиттік аурулардың тұйық су айналым жүйесінің негізгі технологиялық желісіне ену қаупін төмендетеді.

Қосымша цехтың құрылуы кешеннің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтіп, биологиялық қауіпсіздік деңгейін арттырады және гидробионттарды өсіру мен ұстау процестерін жыл бойы анағұрлым тиімді басқаруды қамтамасыз етеді.

Сапар барысында Жақып Қажманұлы балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының қызметкерлерімен мемлекеттік қызметтегі тәжірибесімен бөлісіп, бірнеше көрнекті тәжірибелік істерге тоқталды. Ол негізделген басқару шешімдерін қабылдау үшін ғылыми зерттеулер жүргізудің және аналитикалық деректерді пайдаланудың маңыздылығын атап өтті. Сондай-ақ, Жақып Қажманұлы заманауи технологиялар мен ғылыми негізделген тәсілдерді енгізу ұлттық және мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін арттыруға, соның ішінде қоршаған ортаны бақылауға, табиғи ресурстарды ұтымды басқаруға, аквашаруашылық дамытуға ерекше ықпал ететінін айтап айтты.

Жақып Қажманұлы мемлекеттік органдардағы практикалық міндеттерді шешу үшін де, агроөнеркәсіптік кешеннің тұрақты дамуы үшін де деректерді талдаудың заманауи әдістері мен инновациялық технологияларды қолдануға қабілеті жоғары білікті мамандарды дайындаудың маңыздылығына тоқталып, мемлекеттік даму стратегияларын жоспарлау мен іске асыруда ғылыми білімді интеграциялауға баса назар аударды.

Мұндай бастамаларды ұйымдастыру мемлекеттік секторды басқарудағы болашақ көшбасшыларды дамытуда шешуші рөл атқарады. Мұндай іс-шараларға қатысу жас мамандардың ой-өрісін кеңейтуге, тәжірибе алмасуға, әрі қарай кәсіби өсу мен кәсіби әлеуетін іс жүзінде жүзеге асыру үшін алдыға жылжуға және ынталандыруға көмектеседі.

Инвесторларға өндірістік қуаттарды құру немесе кеңейту кезінде нақты жұмсалған шығындардың 25% — на дейін өтеу қарастырылған. Қолдау келесі бағыттарға қолданылады:
* балық азығын өндіретін зауыттар құру және кеңейту;
* сумен қамтамасыз етудің тұйық циклі бар балық өсіру шаруашылықтарын құру және кеңейту (УЗВ);
* торлы балық өсіру шаруашылықтарын құру және кеңейту;
* тоған балық өсіру шаруашылықтарын, сондай-ақ балық питомниктерін құру және кеңейту;
* көл-тауарлық балық шаруашылығы (ОТРХ)жабдықтары мен техникасын сатып алу;
* балық өңдеу объектісін құру және кеңейту.

Инвестициялық субсидиялау шарасы инвестициялық жүктемені азайтуға, жобалардың тартымдылығын арттыруға және аквашаруашылық саласында жаңартылған технологияларды енгізуге бағытталған. Бағдарламаны іске асыру тауарлы балық және балық өнімдерін өндіру көлемін ұлғайтуға, азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға және өңірлерде жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді деп күтілуде.

Бағдарлама кеңейтуді жоспарлап отырған жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарға да, аквашаруашылық жобаларын жүзеге асыруға дайын жаңа инвесторларға да бағытталған.

Инвестициялық субсидиялау инвесторлардың қаржылық тәуекелдерін азайтуға, жобалардың өтелуін жеделдетуге және аквашаруашылыққа жеке капиталды тартуға бағытталған, бұл саланың тұрақты өсуіне және өндірістерді технологиялық жаңғыртуға жағдай жасайды.

 Аталған құжат аквашаруашылық саласындағы бірлескен жобаларды дамытуға, сондай-ақ Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы тарапынан міндетті ғылыми сүйемелдеумен бағалы балық түрлерін жасанды жолмен көбейтудің заманауи технологияларын енгізуге бағытталған.

Ынтымақтастық аясында еуропалық инвесторлардың қатысуымен жылына 6,0 миллион данаға дейін жобалық қуаты бар бағалы балық түрлерінің (көксерке, алабұға және шортан) шабақтарын өсіруге арналған шабақ шаруашылығын салу бойынша инвестициялық жобаны іске асыру жоспарлануда.

Балық шаруашылығының ғылыми-өндірістік орталығы жобаны ғылыми-әдістемелік сүйемелдеуді қамтамасыз етеді, оның ішінде қытай және еуропа елдерінде қолданылатын көксерке, алабұға және шортанды көбейту мен өсіру технологияларын Қазақстан Республикасының табиғи-климаттық жағдайларына бейімдеу және енгізу көзделген. Жобаны іске асыру Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы аумағында жоспарланып отыр. Инвестициялардың жалпы көлемі 10,0 миллион еуроны құрайды. «Zaisan See» ЖШС — еуропалық серіктестердің қатысуымен жаңадан құрылған және аквашаруашылық саласында озық технологияларды енгізуге бағытталған компания болып табылады. Меморандумға қол қойылуы Қазақстан Республикасында аквашаруашылықты дамытудағы маңызды қадам болып, жаңа жұмыс орындарын құруға және бағалы балық түрлерін жасанды жолмен көбейту көлемін арттыруға мүмкіндік береді.

18–21 желтоқсан аралығында бас бөлімнің аквакультура зертханасы мен Балқаш филиалының кешенді балық шаруашылығы зертханасының қызметкерлері «Қазақстанның балық өсіру шаруашылықтары жағдайында перспективті аквакультура объектілерін өсірудің тиімді биотехникалық тәсілдерін апробациялау және енгізу, оларды ДНҚ-маркерлерді қолдана отырып генетикалық сәйкестендіру» атты ғылыми-зерттеу жобасы аясында тұйық жүйелі сумен қамтамасыз ету қондырғысында өсірілетін оңғақ қара балығы дарақтарын ұстау жағдайлары бойынша деректер жинау жұмыстарын жүргізді. Аталған жұмыстар оңғақтың (Tinca tinca) биологиялық сипаттамаларын зерттеуге бағытталды. Барлық жұмыстар қолданыстағы ҒЗТКЖ кестесіне қатаң сәйкес орындалды.

Сонымен қатар, жұмыстардың жеке бағыты ретінде Балқаш филиалының тұйық жүйелі сумен қамтамасыз ету қондырғысы жағдайында өсірілетін Арал пілмайына ультрадыбыстық сканерлеу жүргізілді. Балық өсіру-биологиялық көрсеткіштер алынып, сондай-ақ генетикалық талдау жүргізу үшін үлгілер жиналды.

Ультрадыбыстық диагностика жыныс бездерінің даму сатысын бағалау және жынысын анықтау мақсатында инвазивті емес әдіс ретінде қолданылды.

Жүргізілген өлшеулер мен ультрадыбыстық сканерлеу нәтижелері Арал пілмайының (Acipenser nudiventris) биологиясы мен репродуктивтік әлеуетін тереңдете зерттеуге бағытталған жаңа ғылыми жобаны әзірлеуге негіз болды. Жиналған ақпарат пілмай популяцияларын сақтау және мониторинг бойынша ғылыми негізделген ұсынымдар дайындау үшін пайдаланылатын болады.