2021-2023 жылдарға арналған БНҚ » Аквакультура» ғылыми-техникалық бағдарламасы

BR10264236 «Инновациялық технологиялар мен жаңа балық өсіру нысандарын әзірлеу және енгізу арқылы Қазақстанда аквакультураны кешенді дамытуды ғылыми-технологиялық қолдау.»

 Бағдарламасын жасаушы «Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС. Бұл бағдарламаны іске асыру Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі балық шаруашылығын дамыту бағдарламасының тұжырымдамасында қойылған мақсаттарға қол жеткізуге, балық өндірісінің көлемі қазіргі 7,6 мың тоннадан 600 мың тоннаға дейін және аквамәдениет өнімдерін тұтынуды адам басына шаққандағы 6 кг-дан өсіруге бағытталған. ДДСҰ ұсынған 16 кг-ға дейін. Барлық зерттеушілердің ғылыми-зерттеу жұмыстарында үлкен тәжірибесі бар, зерттеу тақырыбы бойынша ғылыми мақалалары бар. Жобада жұмыс істеу мерзімі — 3 жыл, уақыт жүктемесінің 100% дейін.

 Бағдарламаның мақсаты:

Қазақстанның әр түрлі аймақтарындағы балық өсіретін шаруашылықтардың ұтымдылығын арттыру үшін перспективалы аквакультура нысандарын ұдайы өндіру, оларды өсіру және отандық жем өндірісі бойынша тиімді технологияларды әзірлеу және енгізу

 Бағдарламаның міндеті:

1.-Қазақстанның әртүрлі аймақтарында көл – тауарлы балық өсіруді жүргізудің тиімді биотехникалық әдістерін әзірлеу және енгізу;

2.- Биоалуантүрлілікті сақтау және аквакультураны дамыту мақсатында Қазақстандағы сирек эндемикалық балық түрлерінің толықтырушы үйірлерін қалыптастырудың тиімді технологияларын әзірлеу және енгізу ҚР аквакультурасындағы әлеуетті нысандардың;

3.– Құнды балық түрлерінің ТАҮ, эндемикалық балық түрлері мен омыртқасыз гидробионттарды генетикалық төлқұжаттау;

4.- Қазақстанның балық өсіру мекемелері жағдайында балық өсірудегі перспективалы нысандар мен омыртқасыз гидробионттарды индустриалды өсіру технологияларын әзірлеу және енгізу;

5.- ҚР бекіре өсіру шаруашылықтарындағы генетикалық алуантүрліктерді ескере отырып бекіре балықтарының толықтырушы – аналық үйірлерін қалыптастыру және тиімді пайдалану;

6.-ҚР балық өсіру мекемелеріндегі құнды және эндемикалық балықтарға арналған жасанды бәсекеге қабілетті отандық жем өндіру технологияларын әзірлеу және енгізу, сонымен қатар перспективалы тірі қоректерді культивирлеу технологияларын бейімдеу.

Бағдарламаны жүзеге асыру барысында Қазақстанның әртүрлі аймақтарында көл тауарлы шаруашылықтарды жүргізудің тиімді биотехникалық әдістерін әзірлеу және енгізу, биоалуантүрлілікті сақтау және аквакультураны дамыту мақсатында ҚР құнды, сирек кездесетін балық түрлерінің ТАҮ қалыптастыру, мемлекетіміздің перспективалы балық өсіру нысандары мен омыртқасыз гидробионттарын балық шаруашылықтары жағдайында өсірудің индустриалды технологияларын әзірлеу, отандық бәсекеге қабілетті жасанды жем өндірудің технологиялары мен Қазақстан Республикасының балық өсіру кәсіпорындарында құнды және эндемик балық түрлері үшін перспективалы тірі қоректерді өсіру технологияларын бейімдеу арқылы тауарлық балық өнімдерін арттыру жоспарлануда. Құнды, эндемикалық балықтардың және омыртқасыз гидробионттардың түрлерінің ТАҮ-нің генетикалық төлқұжаттау биологиялық алуантүрлілікті сақтауға және жасанды ұдайы өндіру мен балықтандырудың тиімділігін жоғарылатуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аквакультурасында өсіру кезінде балықтық-биологиялық көрсеткіштерін арттыруға мүмкіндік береді. Жалпы ҚР — да балық өсіру кәсіпорындары үшін генетикалық төлжаттауды енгізу балық өнімдерінің қадағалануына және өндіріс көлемінің ұлғаюына ықпал етеді. Қазақстан Республикасының бекіре балықтарын өсіру зауыттарында балықтардың өнімді толықтырушы аналық үйірлерін қалыптастыру бекіре тұқымдас балықтардың ұдайы өндірісін тиімді арттырып, балықтандыруға және тауарлық өндірісін ұлғайтуға, экспорттық әлеуетін арттыруға сонымен қатар олардың табиғи мекендеу орындарындағы бекіре қорларына қысымды төмендетуге мүмкіндік береді.

 2021 жылы алынған нәтижелер:

Қызылорда, Солтүстік, Шығыс, Батыс Қазақстан облыстарындағы жергілікті маңызы бар су қоймаларын төлқұжаттау өз аймағында КТБШ моделін ұйымдастыру үшін жүргізілетін болады. Зерттелетін су қоймалардың гидрохимиялық параметрлерінің, табиғи қоректік базаларының және ихтиофаунасының ағымдағы жағдайларына бағалау жүргізілетін болады. Құнды сирек кездесетін балық түрлерінің ТАҮ қалыптастырудың тиімді технологиялары әзірленеді. Қазақстандағы балық өсіру шаруашылықтарында индустриалды жағдайда перспективалы балық өсіру нысандарының: нефритті алабұға, шортан, көксерке және омыртқасыз гидробионттардың (шаян) отырғызылатын балық материалдарын өсіру технологиялары әзірленді және жетілдірілді. ҚР потенциалды аквакультура объектілері — құнды эндемик түрлерінің және омыртқасыздар гидробионттардың ТАҮ генетикалық төлқұжаттау жүргізіледі. ҚР балық шаруашлықтары жағдайында құнды балық түрлерінің арал қаязы, балқаш қара балығы, марқакөл майқап балықтарының ТАҮ қалыптастыру және өндірушілері мен шабақтарын таңдау үшін ядролық және митохондриялық ДНҚ (STR, Dloop) маркерлерін қолдану арқылы генотиптеу жүргізіледі.Қазақстан Республикасындағы балық өсіретін шаруашылықтары жағдайында омыртқасыздар гидробионттарды (артемия, шаян және т.б.) өсіру үшін ядролық және митохондриялық ДНҚ маркерлерін (STR, Dloop) қолдану арқылы генотиптеу жүргізіледі. Эндемикалық сирек кездесетін балық түрлерінің толықтырушы үйірлерін құруға таңдап алынған өндірушілерге генетикалық төлқұжаттау жүргізіледі. ҚР бекіре балықтарын өсіру шаруашылықтары жағдайында олардың генетикалық алуантүрлілігін ескере отырып, бекіре тұқымдас балықтардың толықтырушы аналық үйірлерін қалыптастыру және тиімді пайдалану жүзеге асырылады. Атырау және Батыс Қазақстан облыстарындағы бекіре балықтарын өсіру зауыттарында өсіріліп жатқан бекіре балықтарының генетикалық полиморфизмін бағалау жүргізіледі. ББӨ (бекіре балықтарын өсіру)-де өсірілетін бекіре балықтарын генетикалық төлқұжаттау жүргізіледі. ББӨ (бекіре балықтарын өсіру)-де өсірілген өндірушілерді қолға үйрету әдістері өңделеді және оларды балықтық–биологиялық көрсеткіштерінің жағдайына баға беріледі. Құнды балық түрлері мен эндемиктерге және омыртқасыз гидробионттарға (шаяндар) арналған отандық бәсекеге қабілетті жасанды жем өндіру технологияларын әзірленеді және енгізіледі. ҚР балық өсіру шаруашылықтарында коловраткаларды культивирлеу технологиялары әзірленеді. ҚР балық өсіру шаруашылықтарында коловратканың жасанды түрде құрылған популяциялары зерттеледі. Коловраткалармен қоректендіру кезіндегі құнды балық түрлерінің шабақтарының балықтық-биологиялық көрсеткіштеріне баға беріледі. Қазақстандағы балық өсіретін шаруашылықтарда коловраткаларды культивирлеу бойынша әзірленген технологияларының экономикалық тиімділігіне баға беріледі.

7 ғылыми мақала жарияланады (оның 1 мақаласы ҚР БжҒМ БжҒСБК ұсынған басылымда), 6 семинар/дала күн өткізіледі, 2 БАҚ жарияланады.

 2022 жылы алынған нәтижелер:

Әр су айдынының өңірлік жағдайларын ескере отырып, көл-тауар шаруашылықтарын құру және пайдалану бойынша үлгілік технологиялар әзірленді. ҚР түрлі өңірлеріндегі модельді су айдындарында құрылатын КТБШ пайдаланудың биотехникалық тәсілдерінің экономикалық тиімділігін бағалау бойынша жұмыс басталды.

Бағалы сирек кездесетін балық түрлерінің РАҮ қалыптастырудың тиімді технологияларын әзірлеу жалғастырылды.

Қазақстанның балық өсіру шаруашылықтарының индустриялық жағдайында перспективалы балық шаруашылығы объектілерінің: нефрит алабұғасының, шортанның, көксеркенің және омыртқасыз гидробионттардың (шаянтәрізділер) тауарлық өнімдерін өсірудің тиімді технологиялық тәсілдері әзірленді және жетілдірілді. Зерттелетін объектілер бойынша индустриялық балық өсірудің әзірленген технологияларының экономикалық тиімділігіне бағалау жүргізілді.

Ядролық және митохондриялық ДНҚ маркерлерін (STR, Dloop) қолдана отырып, бағалы балық түрлерін: Арал қаязын, Балқаш қара-балығын; ҚР балық өсіру шаруашылықтары жағдайында РАҮ қалыптастыру үшін өндірушілер мен жас шабақтарды іріктеуге арналған Марқакөл майқанын қолдана отырып, генотиптеу жұмыстары жалғастырылды. ҚР балық өсіру шаруашылықтары жағдайында өсіру үшін омыртқасыз гидробионттарды (артемия, шаянтәрізділер және т.б.) ядролық және митохондриялық ДНҚ (STR, Loop) маркерлерін қолдана отырып генотиптеу жұмыстары жалғастырылды. Сирек кездесетін эндемикалық балық түрлерінің ремонтты үйірін қалыптастыру үшін іріктелген өндірушілерге генетикалық паспорттау жүргізілді. Сирек кездесетін эндемикалық түрлерді: Арал пілмайын; Арал қаязын, Балқаш қара-балығын;  Марқакөл майқанын ҚР балық өсіру шаруашылықтарында генотиптеу бойынша ұсыныстар әзірлеу жұмыстары басталды.

Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының бекіре балық өсіру шаруашылықтарында ұсталатын бекіре балықтарының генетикалық полиморфизмін бағалау бойынша жұмыстар жалғастырылды. ББЗ-да (бекіре балық өсіру зауыттарында) ұсталатын бекіре балықтарына генетикалық паспорттау жүргізілді. Өндірушілерді доместикация әдістерін пысықтау және ББЗ (бекіре балық өсіру зауыттарында) балық өсіру-биологиялық көрсеткіштері бойынша олардың жай-күйін бағалау жүргізілді. Бекіре балықтарындағы жынысты ерте диагностикалау әдістерін бейімдеу және енгізу балық өсіру кәсіпорындарында олардың бағытталған жыныстық құрылымын  қалыптастыру үшін жүргізілді.

Бағалы және эндемикалық балық түрлері мен омыртқасыз гидробионттар үшін отандық бәсекеге қабілетті жасанды жем өндіру технологияларын әзірлеу және енгізу жүргізілді. Балықтардың бағалы және эндемикалық түрлеріне, омыртқасыздар гидробионттарына арналған Өнімді құрама жем рецептеріне олардың өндірістік тексерілуін ескере отырып, ғылыми негізделген түзету жүргізілді. ҚР балық өсіру шаруашылықтары жағдайында қара львинка шыбынын өсіру технологиясы әзірленді. ҚР балық өсіру шаруашылықтары жағдайында жасанды түрде құрылған қара львинка шыбынының популяциясы зерттелді. Қара львинка шыбынын тамақтандыру кезінде бағалы балық түрлерінің жас шабақтарынының балық өсіру-биологиялық көрсеткіштеріне баға берілді. Қазақстанның балық өсіру шаруашылықтарында қара львинка шыбынын өсірудің әзірленген технологияларының экономикалық тиімділігіне баға берілді.

29 ғылыми мақала жарияланды (оның ішінде web of Science/Scopus-та 2 мақала және ҚР ОАМ БССҚЕК-да 11 мақала), 4 патент алынды, өнертабысқа 3 өтінім берілді, 5 семинар өткізілді, БАҚ-на 14 мақала жарияланды және 1 енгізу актісіне қол қойылды.

 2023 жылы алынған нәтижелер:

Ағымдағы жылы Қазақстанның әртүрлі аймақтарында көл-тауарлық шаруашылықтарда балық өсіруді жүргізудің тиімді биотехникалық әдістері енгізілді, Арал қаязы, Арал пілмайы, Балқаш қара балығы және Марқакөл майқанының толықтырушы аналық үйірлерін қалыптастырудың тиімді технологиялары, австралиялық қызылқылқанды шаянды өсірудің өнеркәсіптік технологиялары енгізілді. Қазақстандағы балық шаруашылықтары жағдайында австралиялық қызылқылқанды шаян, нефрит алабұғасы, шортан және көксеркені өсірудің индустриалды технологиялары енгізілді, Қазақстан аквакультурасындағы әлеуетті объектілері құнды, эндемикалық балық түрлері мен омыртқасыз гидробионттардың ТАҮ генетикалық паспорттау жүргізілді, Қазақстан Республикасының бекіре балық өсіру шаруашылықтары жағдайында олардың генетикалық алуантүрлілігін ескере отырып, олардың толықтырушы аналық үйірлерін қалыптастырылды, отандық бәсекеге қабілетті жасанды жем өндіру технологиялары енгізілді және перспективалы балықтарды өсіру технологияларын бейімдеу жүзеге асырылды. Қазақстан Республикасының балық өсіру кәсіпорындарында құнды және эндемикалық балық түрлеріне тірі қоректерді өсіру жұмыстары жүргізілді.

Бағдарламаның халықаралық ауқымдағы жаңалығы Қазақстанның 2030 жылға қарай осы саланы, азық-түлік жүйелерін үдемелі түрлендіруге, экономикалық дамуға жәрдемдесуге, қоршаған ортаға түсетін ауыртпалықты азайтуға, құнды балықтардың популяциясын сақтауға және азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға, жетістіктерге қолдау көрсетуге бағытталған технологияларды қарқынды дамыту. Бағдарламаның міндеттері тұрақты аквакультура тұрғысынан технологиялық базаны жетілдіру, қосылған құнды өндіріс стратегиясын іске асыру, ішкі және халықаралық нарықтарда қазақстандық балық өнімдерінің оң имиджін ілгерілету арқылы аквакультураны дамыту бойынша Қазақстанның ұлттық мақсаттарын қолдайды. Әзірлеу нәтижелері Қазақстанның балық шаруашылықтарында енгізіліп, енгізу актілері берілді. Бағдарламаның нәтижелері рецензияланған ғылыми мақалаларда, ұсыныстарда және монографияда көрсетілген. Қазақстанда сирек кездесетін эндемикалық балық түрлерінің ТАҮ қалыптастыру бойынша жүргізілген патенттік-ақпараттық іздестіру жүргізіліп жатқан зерттеулердің жаңалығы мен өзектілігін растайды.

«Инновациялық технологиялар мен жаңа балық өсіру нысандарын әзірлеу және енгізу арқылы Қазақстанда аквакультураны кешенді дамытуды ғылыми-технологиялық қолдау.» ғылыми-техникалық бағдарлама шеңберінде 82 ғылыми мақала  (оның ішінде Scopus базасында индекстелген журналдарда 6 мақала (оның ішінде Q2 квартилімен 1 мақала және Q3 квартилімен 3 мақала)), ҚР ҒЖБМҒБССҚК тізбесіндегі журналдарда 19 мақала (Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті)жарияланды. Бағдарламашеңберінде 1 монографияжәне 20 әдістемелікұсынымдаршығарылды, БАҚ-да 22 жарияланымшығарылды, 12 патентрәсімделді, оныңішінде 3 өнертабыс патенті, 14 семинар/далакүніөткізілді.

Научно-техническая программа «Аквакультура» (ПЦФ) на 2021-2023 гг.

BR10264236 «Научно-технологическое обеспечение комплексного развития аквакультуры Казахстана путем разработки и внедрения инновационных технологий и новых объектов рыбоводства»

Разработчик программы ТОО «Научно-производственный центр рыбного хозяйства». Реализация настоящей программы нацелена на достижение задач, поставленных в Концепции программы развития рыбного хозяйства РК до 2030 г., объемов производства рыбной продукции с нынешних 7,6 тыс. тонн до 600 тыс. тонн и увеличение потребления продукции аквакультуры на душу населения с нынешних 6 кг до рекомендуемой нормы ВОЗ 16 кг. Все исследователи имеют большой опыт в научно-исследовательских работах, имеют научные публикации по теме исследования. Сроки занятости в проекте – 3 года, до 100 % загрузки времени.

 Цель программы:

Разработка и внедрение эффективных технологий воспроизводства, выращивания перспективных объектов аквакультуры и отечественного кормопроизводства для повышения рентабельности рыбоводных предприятий в различных регионах Казахстана.

 Задачи программы:

1.- Разработка и внедрение эффективных биотехнических приемов ведения озерно-товарного рыбоводства в различных регионах Казахстана;

2.- Разработка и внедрение эффективных технологий формирования ремонтных стад редких эндемичных видов рыб Казахстана с целью сохранения биоразнообразия и развития аквакультуры;

3.- Разработка и внедрение индустриальных технологий выращивания перспективных объектов рыбоводства и беспозвоночных гидробионтов в условиях рыбоводных предприятий Казахстана;

4.- Генетическая паспортизация РМС ценных, эндемичных видов рыб и беспозвоночных гидробионтов — потенциальных объектов аквакультуры РК;

5.- Формирование и эффективное использование ремонтно–маточных стад осетровых рыб с учетом их генетического разнообразия в условиях осетровых рыбоводных хозяйств РК;

6.-Разработка и внедрение технологий производства отечественных конкурентоспособных искусственных кормов и адаптация технологий культивирования перспективных живых кормов для ценных и эндемичных видов рыб на рыбоводных предприятиях РК.

В ходе реализации программы предполагается повышение товарной рыбной продукции за счет разработки и внедрения эффективных биотехнических приемов ведения озерно-товарного рыбоводства в различных регионах Казахстана, формирования ремонтных стад ценных, редких эндемичных видов рыб РК с целью сохранения биоразнообразия и развития аквакультуры, разработка индустриальных технологий выращивания перспективных объектов рыбоводства и беспозвоночных гидробионтов в условиях рыбоводных предприятий страны, технологий производства отечественных конкурентоспособных искусственных кормов и адаптация технологий культивирования перспективных живых кормов для ценных и эндемичных видов рыб на рыбоводных предприятиях РК.

Генетическая паспортизация РМС ценных, эндемичных видов рыб и беспозвоночных гидробионтов позволит сохранить биологическое разнообразие и повысить эффективность искусственного воспроизводства и зарыбления, а также повысить рыбоводно-биологические показатели при выращивании в аквакультуре РК. Внедрение генетической паспортизации на рыбоводные предприятия РК в целом должно способствовать прослеживаемости рыбной продукции и увеличению объемов производства. Формирование продуктивных ремонтно-маточных стад осетровых рыб на осетровых рыбоводных хозяйствах РК позволит эффективно воспроизводить, зарыблять и увеличить товарное производство осетровых рыб, повысит экспортный потенциал и снизить пресс на запасы осетровых в естественной среде обитания.

 Полученные результаты за 2021 год:

Проведена паспортизация водоемов местного значения в Кызылординской, Северо-Казахстанская, Восточно-Казахстанской, Западно-Казахстанской областях для организации модельного ОТРХ в своем регионе. Проведена оценка современного состояния гидрохимических параметров, естественной кормовой базы и ихтиофауны исследуемых водоемов. Начаты работы по разработке эффективных технологий формирования РМС ценных редких видов рыб. Разработаны и усовершенствованы эффективные технологические приемы выращивания рыбопосадочного материала перспективных объектов рыбоводства: нефритового окуня, щуки, судака и беспозвоночных гидробионтов (рака) в индустриальных условиях рыбоводных хозяйств Казахстана. Начаты работы по генотипированию с применением маркеров ядерной и митохондриальной ДНК (STR, Dloop) ценных видов рыб: аральского усача, балхашской маринки; маркакольского ленка для отбора производителей и молоди для формирования РМС в условиях рыбоводных хозяйств РК. Начаты работы по генотипированию с применением маркеров ядерной и митохондриальной ДНК (STR, Dloop) беспозвоночных гидробионтов (артемия, раки и др.) для выращивания в условиях рыбоводных хозяйств РК. Начаты работы по генетической паспортизации производителей отобранных для формирования ремонтных стад редких эндемичных видов рыб. Начаты работы по оценке генетического полиморфизма осетровых рыб, содержащихся на осетровых рыбоводных хозяйствах Атырауской и Западно-Казахстанской области. Начаты работы по генетической паспортизации осетровых рыб, содержащихся на ОРЗ (осетровых рыбоводных заводах). Начаты работы по отработке методов доместикации производителей и оценка их состояния по рыбоводно-биологическим показателям на ОРЗ (осетровых рыбоводных заводах). Начаты работы по разработке и внедрению технологий производства отечественных конкурентоспособных искусственных кормов для ценных и эндемичных видов рыб и беспозвоночных гидробионтов. Разработана технология культивирования коловратки в условиях рыбоводных хозяйств РК. Исследованы искусственно созданные популяции коловраток в условиях рыбоводных хозяйств РК. Дана оценка рыбоводно-биологическим показателям молоди ценных видов рыб при кормлении их коловратками. Дана оценка экономической эффективности разработанных технологий культивирования коловратки на рыбоводных хозяйствах Казахстана.

Опубликовано 10 научных статей (из них 1 статья КОКСОН), проведено 7 семинаров/дней поля, опубликовано 2 статьи в СМИ.

 Полученные результаты за 2022 год:

Разработаны типовые технологии по созданию и эксплуатации озерно-товарных хозяйств с учетом региональных условий каждого водоема. Начата работа по оценке экономической эффективности биотехнических приемов эксплуатации ОТРХ, создаваемых на модельных водоемах в различных регионах РК.

Продолжена разработка эффективных технологий формирования РМС ценных редких видов рыб.

Разработаны и усовершенствованы эффективные технологические приемы выращивания товарной продукции перспективных объектов рыбоводства: нефритового окуня, щуки, судака и беспозвоночных гидробионтов (рака) в индустриальных условиях рыбоводных хозяйств Казахстана. Проведена оценка экономической эффективности разработанных технологий индустриального рыбоводства по исследуемым объектам.

Продолжены работы по генотипированию с применением маркеров ядерной и митохондриальной ДНК (STR, Dloop) ценных видов рыб: аральского усача, балхашской маринки; маркакольского ленка для отбора производителей и молоди для формирования РМС в условиях рыбоводных хозяйств РК. Продолжены работы по генотипированию с применением маркеров ядерной и митохондриальной ДНК (STR, Dloop) беспозвоночных гидробионтов (артемия, раки и др.) для выращивания в условиях рыбоводных хозяйств РК. Проведена генетическая паспортизация производителей отобранных для формирования ремонтных стад редких эндемичных видов рыб. Начаты работы по разработке рекомендаций по генотипированию редких эндемичных видов: аральского шипа; аральского усача, балхашской маринки; маркакольского ленка на рыбоводных хозяйствах РК.

Продолжена работа по оценке генетического полиморфизма осетровых рыб, содержащихся на осетровых рыбоводных хозяйствах Атырауской и Западно-Казахстанской области. Проведена генетическая паспортизация осетровых рыб, содержащихся на ОРЗ (осетровых рыбоводных заводах). Проведена отработка методов доместикации производителей и оценка их состояния по рыбоводно-биологическим показателям на ОРЗ (осетровых рыбоводных заводах). Проведены адаптация и внедрение методов ранней диагностики пола у осетровых рыб для направленного формирования их половой структуры на рыбоводных предприятиях.

Проведены разработка и внедрение технологий производства отечественных конкурентоспособных искусственных кормов для ценных и эндемичных видов рыб и беспозвоночных гидробионтов. Проведена научно-обоснованная корректировка рецептов продукционных комбикормов для ценных и эндемичных видов рыб, беспозвоночных гидробионтов с учетом их производственной проверки. Разработана технология культивирования черной львинки в условиях рыбоводных хозяйств РК. Исследованы искусственно созданные популяции черной львинки в условиях рыбоводных хозяйств РК. Дана оценка рыбоводно-биологическим показателям молоди ценных видов рыб при кормлении их черной львинкой. Дана оценка экономической эффективности разработанных технологий культивирования черной львинки на рыбоводных хозяйствах Казахстана.

Опубликовано 29 научных статей (из них 2 статьи в Web of Science/Scopus и 11 статей КОКСНВО), получено 4 патента, подано 3 заявки на изобретения, проведено 5 семинаров, опубликовано 14 статей СМИ и подписан 1 акт внедрения.

Полученные результаты за 2023 год:

В текущем году внедрены эффективные биотехнические приемы ведения озерно-товарного рыбоводства в различных регионах Казахстана, внедрены эффективные технологии формирования ремонтных стад аральского усача, аральского шипа, балхашской маринки и маркакольского ленка, внедрены индустриальные технологии выращивания австралийского красноклешневого рака, нефритового окуня, щуки и судака в условиях рыбоводных предприятий Казахстана, проведена генетическая паспортизация РМС ценных, эндемичных видов рыб и беспозвоночных гидробионтов — потенциальных объектов аквакультуры РК, проведено формирование ремонтно–маточных стад осетровых рыб с учетом их генетического разнообразия в условиях осетровых рыбоводных хозяйств РК, внедрены технологии производства отечественных конкурентоспособных искусственных кормов ипроведена адаптация технологий культивирования перспективных живых кормов для ценных и эндемичных видов рыб на рыбоводных предприятиях РК.

Новизна программы в международном масштабе заключается в разработке технологий нацеленных на прогрессивную трансформацию продовольственных систем в Казахстане, способствуя экономическому развитию, снижющих нагрузку на окружающую среду, сохраняющих популяции ценных рыб и повышающих продовольственную безопасность, поддерживающих достижение амбициозных целей по развитию данной отрасли к 2030 году. Задачи программы поддерживают национальные цели Казахстана по развитию аквакультуры путем совершенствования технологической базы с точки зрения устойчивой аквакультуры, реализации стратегии производства, ориентированной на добавленную стоимость, а также продвижения положительного имиджа казахстанской рыбной продукции на внутреннем и международном рынках. Результаты разработок внедрены на рыбоводных хозяйствах Казахстана, оформлены акты внедрения. Результаты программы отражены в рецензируемых научных статьях, рекомендациях и монографии. Проведенный патентно-информационный поиск по формированию РМС редких эндемичных видов рыб Казахстана подтверждает новизну и актуальность  проводимых исследований.

В рамках научно-технической программы «Научно-технологическое обеспечение комплексного развития аквакультуры Казахстана путем разработки и внедрения инновационных технологий и новых объектов рыбоводства» опубликовано 82 научные статьи (из них 6 статей в журналах, индексированных в базе Scopus (из них 1 статья с квартилем Q2, и 3 статьи с квартилем Q3)), 19 статей в журналах из перечня КОКСНВО (Комитет по обеспечению качества в сфере науки и высшего образования Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан).В рамках программы издана 1 монография и 20 методических рекомендаций, издано 22 публикации в СМИ, оформлено 12 патентов, из них 3 патента на изобретение, проведено 14 семинаров/дней поля. 

Grant from MES of the Republic of Kazakhstan (KMU) for development of the fish-protecting device on 2021-2023 years.

IRN АР09058066 «Development of the active mobile hydroacoustic fish-protecting device for protection of juveniles from hit in spillways of HPS dams, reservoirs»

  • Premises to development of the project:

Now effective fish-protecting devices are not made for protection of fishes and juveniles of fishes against hit in water waste constructions of dams of large hydroelectric power stations and water reservoirs. The water waste constructions of large water-engineering systems, are characterized ultrahigh (up to 500 m 3 /s) volumes of the dumped water. And dumping of water can go in the volley way — when there is technical need, for short period large amount of water is dumped. At the same time on the big site before spillway quickly there is powerful current of the flowing-away water which tightens through water waste the channel all fish and whitebaits. Traditional types of fish protection are of little use here, in view of extreme conditions of volley spillway. The scientific novelty of the project consists in implementation of new approach in the field of fish-protecting devices — the active mobile high-intensity acoustic fish protection capable to effectively protect fishes and juveniles on spillways of dams of large hydroelectric power stations and water reservoirs.

  • The project purpose:

 Тo develop the effective fish-protecting device (further FPD), for protection of fishes and juveniles of fishes from hit in water waste constructions of hydroelectric power station and other large water-engineering systems.

  •  The expected results:

 А development of the effective fish-protecting device for large water-engineering systems with volley spillways, production and testing of prototype, execution of the package of documents for production and operation.

  •  Achieved results in 2021:

 The conducted hydrological studies made it possible to study the depths and the carrying speeds of the water flow at the approach to the spillway of the dam. Ichthyological studies have made it possible to obtain data on the species, age and size composition of the ichthyofauna, the biological characteristics of protected fish and juveniles. The studies of the first year served as the basis for making the right decisions on the design, configuration and operation of an active mobile sonar fish protection device for effective protection of fish and juveniles from entering the spillways of large hydroelectric dams and reservoirs. The Kirov reservoir Ural-Kushumskaya irrigation and watering system (UKIWS) in the West Kazakhstan region was chosen as a model reservoir. The dam of the Kirov reservoir was chosen as a model spillway. 1 article was published in a foreign publication recommended by CQASES, 1 field day was carried out.

  • Achieved results in 2022:

 A design was developed and a prototype of an active mobile hydroacoustic fish protection device was developed to effectively protect fish and juveniles from entering the spillways of large hydroelectric dams and reservoirs. 2 patents were received in the Kazakhstan patent bureau, 1 seminar was held.

  • Achieved results in 2023:

In 2023 an active mobile hydroacoustic fish protection device was tested to effectively for protect fish and juveniles from entering the spillways of large dams and hydroelectric power plants and reservoirs. The effectiveness of the developed fish protection device has been determined. FPD’s tests showed that the average efficiency is 63.4%. This indicator meets the Requirements for fish protection devices of water intake and discharge facilities, dated May 31, 2019 No. 221. According to Annex 1 of the Requirements, the efficiency of the FPD for juvenile fish larger than 12 millimeters is at least 60% for discharge facilities. In that way, the developed active mobile hydroacoustic fish protection device to protect fish and juveniles from entering the spillways of large dams and hydroelectric power plants and reservoirs has an average efficiency 3.4% higher than in the regulatory requirement. A package of technical documentation has been developed for the manufacture and operation of an active mobile hydroacoustic fish protection device to protect fish and juveniles from entering the spillways of large dams and hydroelectric power plants and reservoirs. The purpose of the documentation is the manufacture of this FPD at Kazakhstani enterprises. This will significantly reduce the cost of FPD by cost reduction of delivery and maintenance from another country. The technical documentation structurally contains two sections. The first section to the issues of the FPD’s manufacturing and layout. The second section dedicated to the issues of the FPD’s operation.

  •  List of published works in accordance with the calendar plan for 2021:
  1. Tumenov A. N., Assylbekova S. Zh., Kim A. I., Mukhramova A. A. Research of Kirovsk Reservoir for developing mobile active hydroacoustic fish protecting device. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.-2021.-№3.-С.102-108. (In Russ.) DOI:10.24143/2072-9502-2021-3-102-108.
  2. A field day was held at «Firma Aktilek» LLP, for nature users of the Kirov reservoir, with the participation of employees of the fish inspection for the West Kazakhstan region and scientists from the West Kazakhstan branch of «RPC of Fisheries» LLP, on the topic: “Development of fish protection devices for dams of spillways, dams of reservoirs and gravity irrigation canals”, 07/12/2021
  •  List of published works in accordance with the calendar plan for 2022:
  1. Method of ecological protection of fish and juveniles from getting into culverts: Patent of the Republic of Kazakhstan for utility model No. 6982.
  2. Active mobile sonar fish protection device for hydroelectric dams and reservoirs: Patent of the Republic of Kazakhstan for utility model No. 7135.
  3. A seminar was held on the topic «Development of fish protection devices to protect fish and juveniles from falling into the spillways of large hydroelectric dams and reservoirs».
  •  List of published works in accordance with the calendar plan for 2023:
  1. Tumenov A., Assylbekova S., Mukhramova A., Tuleuov A., Kim A. Experiments on frightening effects to fish by underwater sound emitters for diversion from dangerous areas of reservoirs // Caspian Journal of Environmental Sciences, 22 (3), pp. 681 — 687, Квартиль– Q2 Процентиль – 59 http://DOI: 10.22124/cjes.2024.7558.

2021-2023 жылдарға арналған БҚҚ- ны әзірлеу бойынша ҚР БҒМ (ҚМУ) гранты

 ЖТН АР09058066 «Ірі СЭС бөгеттері мен суқоймаларының суағытқышына балық пен шабақтардыңтүсуінен қорғау үшін активті жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысын әзірлеу»

  • Жобаны әзірлеудің алғышарттары:

Қазіргі уақытта ірі СЭС бөгеттері мен су қоймаларының су ағызу құрылыстарына балық пен балық шабақтарын түсуден қорғауға арналған тиімді балық қорғау құрылғылары жүргізілмейді. Ірі су тораптарының су бұру құрылыстары ағызылатын судың аса жоғары (500 м 3 /с дейін) көлемімен сипатталады. Оның үстіне суды ағызу дүркін-дүрсін тәсілмен жүргізілуі мүмкін — техникалық қажеттілік туындаған кезде қысқа уақыт ішінде көп мөлшерде су ағызылады. Су ағызу құрылғысының алдында үлкен учаскесінде ағып бара жатқан судың мықты ағыны туындайды, ол су түсіретін құрылғы арқылы барлық балықтар мен шабақтарды өзіне тартып алады. Жаппай су ағызудың төтенше жағдайларына байланысты, балық қорғаудың дәстүрлі түрлерінің пайдасы шамалы. Жобаның ғылыми жаңалығы балық қорғайтын құрылғы аясында жаңа қадамды — ірі СЭС бөгеттері мен су қоймаларының су ағызу құрылыстарында балық пен балық шабақтарынтиімді қорғай алатын активті жылжымалы тиімділігі жоғары акустикалық балық қорғауды жүзеге асырумен негізделеді.

  • Жоба мақсаты:

СЭС-ның су түсіретін құрылғыларына және басқа да су тораптарына балық пен шабақтардың түсуінен қорғайтын тиімді балық қорғайтын құрылғы әзірлеу.

  • Күтілетін нәтижелер:

Дүркін су ағызатын ірі су тораптарының тиімді балық қорғау құрылғысын әзірлеу, тәжірибелік үлгіні дайындау және сынау, дайындауға және пайдалануға құжаттар пакетін ресімдеу.

  • 2021 жылы қол жеткізілген нәтижелер:

Өткізілген гидрологиялық зерттеулер бөгеттің су ағызу аймағында су ағысының тереңдігі мен бұзу жылдамдығын зерттеуге мүмкіндік берді. Ихтиологиялық зерттеулер ихтиофаунаның түрлік, жас және мөлшерлік құрамы, қорғалатын балықтар мен шабақтардың биологиялық сипаттамалары бойынша деректер алуға мүмкіндік берді. Бір жылдық зерттеулер ірі СЭС және су қоймалары бөгеттерінің су ағызу аймағына түсуінен балықтар мен шабақтарды тиімді қорғау үшін белсенді жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысының конструкциясы, пайдалану режимін жинақтау бойынша дұрыс шешімдер қабылдауға негіз болды. Үлгілік су қоймасы ретінде Батыс Қазақстан облысындағы Киров су қоймасы Орал-Күшім суару-суландыру жүйесі (ОКССЖ) таңдалды. Киров су қоймасының бөгеті үлгілі су төгетін су қоймасы ретінде таңдалды. БҒСҚК ұсынған шетелдік басылымда 1 мақала жарияланды, 1 дала күні өткізілді.

  • 2022 жылы қолжеткізілген нәтижелер:

Ірі СЭС және суқоймалары бөгеттерінің сужіберу аймақтарына балықша бақтарының түсуінен қорғау үшін тиімді белсенді жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысының конструкциясы әзірленді және прототипі жасалды. Қазақстандық патенттік бюродан 2 патент алынды, 1 семинар өткізілді.

  • 2023 жылы қолжеткізілген нәтижелер:

2023 жылы ірі СЭС бөгеттерімен су қоймаларының су ағызғыштарына балықпен шабақтардың түсуінен қорғау үшін белсенді жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысы сыналды. Дайындалған балық қорғау құрылғысының тиімділігі анықталды. Сынақ нәтижесінде балық қорғау құрылғының орташа тиімділік 63,4 % екенін көрсетті. Бұл көрсеткіш 2019 жылғы 31 мамырдағы № 221 су қабылдау және ағызу құрылыстарының балық қорғау құрылғыларына қойылатын талаптарға сәйкес келеді. Су ағызу құрылыстары үшін талаптардың 1-қосымшасына сәйкес, көлемі 12 миллиметрден асатын шабақ балықтарға БҚҚ тиімділігі кемінде 60% құрайды. Осылайша, балықтар мен шабақтарға ірі СЭС бөгеттері мен су қоймаларының су ағызғыштарынан қорғау үшін әзірленген белсенді жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысының орташа тиімділігі нормативтік талапқа қарағанда 3,4% — ға жоғары екені анықталды. СЭС бөгеттерімен су қоймаларының су ағызғыштарына балықпен шабақтардың түсуінен қорғау үшін белсенді жылжымалы гидроакустикалық балық қорғау құрылғысын дайындауға және пайдалануға арналған техникалық құжаттама әзірленді. Құжаттаманың мақсаты қазақстандық кәсіпорындарда осы БҚҚ дайындау болып табылады. Бұл басқа елден жеткізу және техникалық қызмет көрсету шығындарын алып тастау арқылы БҚҚ құнын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. Техникалық құжаттама құрылымдық жағынан екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім БҚҚ дайындау және құрастыру мәселелеріне арналған. Екінші бөлім  БҚҚ пайдалану мәселелері.

  • 2021 жылдың күнтізбелік жоспарна сәйкес жарияланған жұмыстырдың тізімі:
  1. Tumenov A. N., Assylbekova S. Zh., Kim A. I., Mukhramova A. A. Research of Kirovsk Reservoir for developing mobile active hydroacoustic fish protecting device. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.-2021.-№3.-С.102-108. (In Russ.) DOI:10.24143/2072-9502-2021-3-102-108.;
  2. Киров суқоймасының табиғи пайдаланушыларына «Ақтілек Фирма» ЖШС ұйымында Батыс Қазақстан облысы бойынша балық инспекциясы қызметкерлерінің және «БШҒӨО» ЖШС Батыс Қазақстан филиалы ғалымдарының қатысуымен далакүні өткізілді. Тақырыбы: «Сутөгетін бөгет құрылғылары, суқоймаларының бөгеттері және өзіндік ағатын суару каналдары үшін балық қорғау құралдарын әзірлеу», 12.07.2021 ж.
  • 2022 жылдың күнтізбелік жоспарна сәйкес жарияланған жұмыстырдың тізімі:
  1. Балықтармен шабақтарды су өткізгіштергетү суден экологиялық қорғау тәсілі: №6982 Қазақстан Республикасының пайдалы модельге патенті.
  2. Суэлектрстанциясымен суқоймаларының бөгеттеріне арналған белсенді жылжымалы гидроакустикалық балыққорғау құрылғысы: № 7135 Қазақстан Республикасының пайдалы модельге патенті.
  3. «Балықтармен олардың шабақтарын ірі ГЭС бөгеттерімен суқоймалардың суағызатын арналарынатү суінен қорғау үшін балыққорғау құралдарын жасау» тақырыбында семинар өтті.
  • 2023 жылдың күнтізбелік жоспарна сәйкес жарияланған жұмыстырдың тізімі:
  1. Tumenov A., Assylbekova S., Mukhramova A., Tuleuov A., Kim A. Experiments on frightening effects to fish by underwater sound emitters for diversion from dangerous areas of reservoirs // Caspian Journal of Environmental Sciences, 22 (3), pp. 681 — 687, Квартиль– Q2 Процентиль – 59 http://DOI: 10.22124/cjes.2024.7558.

ГРАНТ МОН РК (КМУ) по разработке РЗУ на 2021-2023 гг.

ИРН АР09058066 «Разработка активного передвижного гидроакустического рыбозащитного устройства, для защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ»

  • Актуальность:

 В настоящее время не производятся эффективные рыбозащитные устройства для защиты рыб и молоди рыб от попадания в водосбросные сооружения плотин крупных ГЭС и водохранилищ. Водосбросные сооружения крупных гидроузлов, характеризуются сверхвысокими (до 500 м3/с) объемами сбрасываемой воды. При этом на большом участке перед водосбросом возникает мощное течение, которое затягивает через водосброс рыбу и ее мальков. Традиционные виды рыбозащиты здесь малопригодны, ввиду экстремальных условий сверхвысокого объема водосброса. Научная новизна проекта заключается в реализации нового подхода в области рыбозащитных устройств – активной подвижной высокоинтенсивной акустической рыбозащиты, способной эффективно защищать рыб и молодь на водосбросах плотин крупных ГЭС и водохранилищ.

  •  Цель:

 Разработать эффективное рыбозащитное устройство (далее РЗУ), для защиты рыб и молоди рыб от попадания в водосбросные сооружения ГЭС и других крупных гидроузлов.

  •  Ожидаемые результаты:

 Разработка эффективного рыбозащитного устройства для крупных гидроузлов с залповыми водосбросами, изготовление и испытание опытного образца, оформлении пакета документов на изготовление и эксплуатацию.

  •  Полученные результаты в 2021 году:

 Проведённые гидрологические исследования позволили изучить глубины и сносящие скорости течения воды на подходе к водосбросу плотины. Ихтиологические исследования позволили получить данные по видовому, возрастному и размерному составу ихтиофауны, биологические характеристики защищаемых рыб и молоди. Исследования первого года послужили основой для принятия правильных решений по конструкции, комплектации режиму эксплуатации активного передвижного гидроакустического рыбозащитного устройства для эффективной защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ. В качестве модельного водоема выбрано Кировское водохранилище Урало-Кушумская оросительно-обводнительная система (УКООС) в Западно-Казахстанской области. В качестве модельного водосброса выбрана плотина Кировского водохранилища. Опубликована 1 статья в зарубежном издании, рекомендованном КОКСОН, проведен 1 полевой день.

  • Полученные результаты в 2022 году:

 Разработана конструкция и изготовлен прототип активного передвижного гидроакустического рыбозащитного устройства для эффективной защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ. Получены 2 патента в казахстанском патентном бюро, проведен 1 семинар.

  •  Полученные результаты в 2023 году:

Данный вид рыбозащитного устройства может быть применен в области водного и сельского хозяйства для водопользователей, на крупных ГЭС и водохранилищах, для повышения уровня безопасности молоди рыб. Согласно действующего Водного кодекса Республики Казахстан эксплуатация водозаборов без РЗУ не допускается. Данная разработка направлена на решение насущной проблемы оснащения водосбросов плотин крупных ГЭС и водохранилищ (напр. каскад ГЭС на р.Ертыс, Капшагайская ГЭС, плотины водохранилищ Актюбинское море, Шардара, УКООС, др.), эффективными отечественными РЗУ. В 2023 г. проведены испытания активного передвижного гидроакустического рыбозащитного устройства, для эффективной защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ. Определена эффективность разработанного рыбозащитного устройства. Испытания РЗУ показали, что средняя эффективность составляет 63,4 %. Этот показатель соответствует Требованиям к рыбозащитным устройствам водозаборных и сбросных сооружений, от 31 мая 2019 года № 221. Согласно приложения 1 Требований, эффективность РЗУ для молоди рыб размером более 12 миллиметр составляет не менее 60 % для сбросных сооружений. Таким образом, разработанное активное передвижное гидроакустическое рыбозащитное устройство для защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ, имеет среднюю эффективность на 3,4 % выше, чем в нормативном требовании. Разработан пакет технической документации на изготовление и эксплуатацию активного передвижного рыбозащитного устройства, для защиты молоди рыб от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ. Целью документации является изготовление данного РЗУ на казахстанских предприятиях. Это позволит заметно снизить стоимость РЗУ за счет исключения затрат на доставку и техобслуживание из другой страны. Техническая документация структурно содержит два раздела. Первый раздел посвящен вопросам изготовления и компоновки РЗУ. Второй раздел – вопросам эксплуатации РЗУ.

  •  Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2021 год:
  1. Tumenov A. N., Assylbekova S. Zh., Kim A. I., Mukhramova A. A. Research of Kirovsk Reservoir for developing mobile active hydroacoustic fish protecting device. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.-2021.-№3.-С.102-108. (InRuss.) DOI:10.24143/2072-9502-2021-3-102-108.
  2. Проведен один полевой день в ТОО «Фирма Актилек», природопользователям Кировского водохранилища, при участии сотрудников рыбной инспекции по Западно-Казахстанской области и научных сотрудников Западно-Казахстанского филиала ТОО «НПЦРХ», на тему: «Разработка рыбозащитных устройств для плотин водосбросных сооружений, плотин водохранилищ и самотечных оросительных каналов», 12.07.2021 г.
  •  Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2022 год:
  1. Cпособ экологической защиты рыб и молоди от попадания в водопропускные сооружения: Патент Республики Казахстан на полезную модель №6982.
  2. Активное передвижное гидроакустическое рыбозащитное устройство для плотин гидроэлектростанции и водохранилищ: Патент Республики Казахстан на полезную модель №7135.
  3. Проведен семинар на тему «Разработка рыбозащитных устройств для защиты рыб и молоди от попадания в водосбросы плотин крупных ГЭС и водохранилищ»
  •  Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2023 год:
  1. Tumenov A., Assylbekova S., Mukhramova A., Tuleuov A., Kim A. Experiments on frightening effects to fish by underwater sound emitters for diversion from dangerous areas of reservoirs // Caspian Journal of Environmental Sciences, 22 (3), pp. 681 — 687, Квартиль– Q2 Процентиль – 59 http://DOI: 10.22124/cjes.2024.7558.

Grant from MES of the Republic of Kazakhstan (KMU) for study Artemia franciscana on 2021-2023 years.

IRN AP09058158 Study of export-oriented bioresource — Artemia franciscana for biological justification development on their introduction, to increase productivity of RK saline waterbodies.

 

 Relevance:

This work will provide an opportunity to increase the productivity of bitter-salt water reservoirs of the country by implementation a new biological species for Kazakhstan — Artemia franciscana. The novelty of the work lies in the fact that there has been no work aimed at increasing the stocks and quality of Artemia’s cysts so far this year in Kazakhstan.

  

Target:

To study opportunities, the main criteria of crustacean Artemia franciscana survival and to compare production characteristics of two populations of valuable bioresource — Artemia parthenogenetica, Artemia franciscana, for the purpose of increase in productivity bitter-salty RК reservoirs, for receiving high-quality competitive products for implementation in the internal and external markets.

  

Expected results:

 

The implementation of the tasks will help to reveal the interpopulation competitiveness of two populations of crustaceans, the degree of their survival, as a consequence, which will determine the prevalence of more productive populations. There are practically no studies that determine the economic aspects of the cultivation of Artemia in the regions of the Republic of Kazakhstan, and therefore, there is a need to conduct work to assess the influence of various factors on the productional population characteristics of Artemia franciscana during the introduction of Artemia cysts into natural water bodies.

  

The achieved results for half a year:

 

We searched for suppliers and signed contracts for the supply of equipment and consumables, the equipment and consumables for implementation of the project are purchased. A survey of the physical-geographical and morphological characteristics of the bitter-saline reservoirs of the Petropavlovsk (Mengesor and Stanovoe lakes) and Pavlodar (Sharbakty, Seyten, Kazy and Kalatuz lakes) regions with use of navigation devices, unmanned aerial vehicles, etc. has begun. For each reservoir, coordinates, measurements of depths, water salinity, temperature and water transparency were received. An assessment of the hydrochemical regime of the selected reservoirs of Kazakhstan was carried out, the material on hydrobiology, hydrochemistry, genetics and biotechnology was collected.

  

Achieved results in 2021:

 

The physical-geographical and morphological characteristics of bitter-salty water reservoirs of Pavlodar region were examined using navigation devices, unmanned aerial vehicles, etc. Studies were carried out in bitter-salty water reservoirs to determine the concentration of Artemia cysts. The physical-geographical and morphological characteristics of bitter-salty water reservoirs of Pavlodar region were examined using navigation devices, unmanned aerial vehicles, etc. Studies were carried out in bitter-salty water reservoirs to determine the concentration of Artemia cysts. Research work was carried out on selected salt reservoirs (Pavlodar region). An assessment of the hydrochemical regime of selected reservoirs of the Republic of Kazakhstan was carried out, and the structure of the Artemia population of the studied reservoirs was determined. Materials on hydrobiology, hydrochemistry, genetics and biotechnology have been collected. Research work was carried out on selected bitter-salty water reservoirs of the Republic of Kazakhstan. Collected data on habitat conditions, distribution and population structure of Artemia in water reservoirs. The genetic diversity of cysts and crustaceans of Artemia parthenogenetica and Artemia franciscana was assessed by molecular genetic methods (nuclear and mitochondrial D1IK markers). The received material was processed and the data was analyzed, 1 (one) article was published in a reviewed foreign publication recommended by the CQASES MES RK. The analysis of the received data was carried out, an interim report on research was drawn up and submitted in accordance with GOST.

  

List of published works in accordance with the calendar plan for 2021:

 

1.Mazhibayeva Zh. O., Barakbayev T. T., Shalgimbayeva G. M., Isbekov K. B., Assylbekova S. Zh., Fefelov V. V. Populations of Artemia crustaceans of Karabassky floods of Pribalkhashye. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.- 2021.-№3.-47-54. (In Russ.) DOI: 10.24143/2072-9502-2021-3-47-54.

   

Achieved results in 2022:

 

The necessary equipment has been made. Work has been carried out to identify the effectiveness of the use of various feed components in the cultivation of juvenile of Artemia. Studies have been carried out to determine suitable food objects for Artemia larvae and nauplii.The biochemical composition and energy value of the biomasses of two crustacean populations and their cysts were assessed for commercial use. The laboratory determined the biochemical composition of Artemia cysts, followed by analysis of the results.Research work was carried out on selected bitter-salty water reservoirs (Aral Sea: Tushchybas and Chernyshev bays). An assessment was made of the hydrochemical regime of selected reservoirs of the Republic of Kazakhstan, and the structures of the Artemia population in the studied bays were determined. Materials on hydrobiology, hydrochemistry, genetics and biotechnology were collected.The optimal stocking density of larvae and juvenile invertebrates under various conditions was established. Experimental work has been carried out.Research work was carried out on selected bitter-salty water reservoirs of the Republic of Kazakhstan. Data on habitat conditions, distribution and structure of the population were collected, 2 (two) articles were published in foreign and (or) domestic publications recommended by the CQASSHE. 1 patent was obtained for a utility model for transporting or catching Artemia cysts. 1 training seminar was held.The genetic diversity of cysts and crustaceans of Artemia parthenogenetica and Artemia franciscana was assessed by molecular genetic methods (nuclear and mitochondrial DNA markers). Differences between populations of the crustacean Artemia parthenogenetica and Artemia franciscana were determined using microsatellite (STR) and mitochondrial (CtB gene) DNA markers in the Tushchyba Bay of the Aral Sea. An analysis of the data obtained was carried out and a report was prepared in accordance with GOST.

  

List of published works in accordance with the calendar plan for 2022::

 

01.Moldrakhman A.S., Mazhibaeva Zh.O., Dolgopolova S.Yu., Kozhizhanova B.A., Suleimenova A.M. Hydrochemical studies and phytoplankton of saline lakes in Pavlodar region. Bulletin of Science of the Kazakh Agrotechnical University named after S. Seifullin (interdisciplinary). -2022 -#1 (112). — p. 145-152.

 

02.Moldrakhman AS, Mazhibaeva Zh.O., Minat A. Study of hydrochemical parameters and structure of phytoplankton in hyperhaline lakes of the North Kazakhstan region. Bulletin of Science of the Kazakh Agrotechnical University named after S. Seifullin (interdisciplinary). -2022 -#2 (113). – p. 189-196.

 

 

Achieved results for the 1st half of 2023:

Work has begun on the development of temporary standards for the conditions of keeping and growing two populations of Artemia crustaceans (hydrochemical regime, biological data, calculation of the optimal stocking density) Franciscan. To determine the size and growth rate of crustaceans, morphometric measurements (body length and abdominal width) of Artemia were performed. Research work was carried out on selected bitter-salty water bodies (North-Kazakhstan region, near the city of Petropavlovsk). An assessment of the hydrochemical regime of selected reservoirs of the Republic of Kazakhstan was carried out, the structure of the Artemia population of the studied reservoirs will be determined. The hydrological and hydrochemical parameters of the habitat of the crustacean, their seasonal variability in 4 lakes (Lake Zhamantuz, Lake Mengesor, Lake Stanovoe, Lake Kalibek) were established in the early summer period of 2023. Phytoplankton was studied as a food base for Artemia crustaceans. The morpho-biological and population characteristics of two Artemia populations were revealed. Studies of Artemia crustacean populations were carried out to determine the places of their concentration. The sensitivity of two types of Artemia to fluctuations in the parameters (salinity, oxygen content, temperature and pH value) of the environment is being assessed.

An assessment of the genetic polymorphism of cysts, larvae and nauplii of Artemia crustaceans of two species was carried out, a molecular genetic analysis of various populations of the crustacean Artemia parthenogenetica was given. As a result of sequencing of the gene for cytochrome oxidase (COI) and cytochrome b (ctb) of mitochondrial DNA, a fragment of the nucleotide sequence with a length of 648 and 750 base pairs was obtained. A seminar was organized to disseminate knowledge among nature users and fish farm workers to attract public attention on the topic «Modern methods for studying the biological characteristics of Artemia gill crustaceans and assessing the quality of cysts.» The development of a biological justification for increasing the productivity of saline and/or hypersaline water bodies of the Republic of Kazakhstan has begun. 1 scientific article has been published in a domestic journal recommended by the CQAFSHE.

 

Patents:

 

Device for collecting artemia cysts: Utility model patent No. 6921 of the Republic of Kazakhstan, IPC A01K 61/00, «RPC of Fiheries» LLP, Mazhibaeva Zh.O., Barakbaev T.T., Kim A.I., Asylbekova S.Zh., Application No. 2022/0033.2 Application No. 24.01.2022 Bulletin number and date: No. 9 of 03/04/2022.A seminar was held on the topic: «Modern methods for studying the ecological and biological characteristics of the Artemia gill crustacean and assessing the quality of cysts.»

  

Full names of members of the research team with their identifiers (Scopus Author ID, Researcher ID, ORCID, if any) and links to the corresponding profiles:

 

Barakbayev T.T., doctor of philosophy (PhD), director of the Aral branch of «RPC of Fiheries» LLP, project manager, https://orcid.org/0000-0002-9047-5274;

 

Mazhibaeva Zh.O., doctor of philosophy (PhD), head of the laboratory of hydrobiology of «RPC of Fiheries» LLP, https://orcid.org/0000-0002-5013-0503;

 

Fefelov V.V., head of the support base of «RPC of Fiheries» LLP on Kostanay city, https://orcid.org/0000-0002-1916-393X;

 

Aubakirova M.O., doctor of philosophy (PhD), senior science researcher of laboratory of hydrobiology of «RPC of Fiheries» LLP, https://orcid.org/0000-0001-7818-4469;

 

Kozhizhanova B.A., science researcher of laboratory of hydrobiology of «RPC of Fiheries» LLP, master of degree, https://orcid.org/0000-0002-9012-0406;

 

Moldrakhman A.S., science researcher of laboratory of hydrobiology of «RPC of Fiheries» LLP, performer, undergraduate, https://orcid.org/0000-0002-9619-4262;

 

Adyrbekova K.B.., head of the laboratory genetics of hydribionts of «RPC of Fiheries» LLP, doctoral candidate, https://orcid.org/0000-0002-3213-1318;

 

Bocharova E.S., specialist geneticist, https://orcid.org/0000-0001-9978-3006;

  

 Information for potential users

 

The work on the project is aimed for increase the stocks and quality of Artemia cysts, which has not been available in the Republic of Kazakhstan until now. The implementation of the project is important for the national economy. Kazakhstan possesses 10-15% of artemia world reserves; the production limit cyst from republic reservoirs for 2019 is set in the amount of 1492.81 tons (limit/quota) [3, 4]. The main part of the specified volume is made by Pavlodar region lakes (1116.0 tons per year). The development and increase in the productivity of the biological resource of Artemia cysts in the salt-water bodies of Kazakhstan can be one of the main directions of the development of domestic production of starter bio-feeds of aquatic origin for the needs of fish farming and aquaculture.

 

The objectives of the project in 2023 were to analyze the data obtained for 2021-2023 from lakes Stanovoe and Mengisor in the North Kazakhstan region; lakes Kazy, Kalatuz, Seyten, Sharbakty of Pavlodar region; Tuschybas and Chernysheva bays and areas of the western part of the Great Aral Sea in the Kyzylorda and Aktobe regions. According to the project program, studies of bitter-salty reservoirs were conducted. Besides, brine shrimp Artemia franciscana from three geographical locations: America, China and Thailand. Data were obtained as a result of the project on the current state of the habitat of Artemia in nine bitter-salty reservoirs of the Republic of Kazakhstan (assessment in a seasonal aspect of hydrological and hydrochemical parameters and parameters of the food supply — phytoplankton); about the morpho-biological and population characteristics of the crustacean; about the genetic status of the objects in question; on the assessment of biochemical and toxicological parameters of cysts, nauplii (larvae) and crustaceans of two populations of Artemia A. parthenogenetica and A. franciscana; about the possible coexistence of two Artemia populations.

New biological justification and temporary standards for the introduction and rational use of commercially valuable invertebrates in the bitter-salty water bodies of Kazakhstan were developed based on the analysis of research results.

Area of application: processing and production of feed for hydrobionts and other animals, environmental genetics, development of measures for the rational use of reserves of Kazakhstan populations of the Artemia brine shrimp.

In 2023, based on the results of the project, manuscripts were prepared and sent to a journal included in the Scopus database: Mazhibaeva Zh., Orazova S., Barakbayev T., Aubakirova M., Isbekov K., Moldrakhman A.  Influence of microalgae in the composition of phytoplankton on the fatty acid composition of lipids of Artemia cysts in the conditions of lakes of Northern Kazakhstan // Caspian Journal of Environmenta Sciences. 2024; Mazhibaeva Zh., Orazova S., Barakbayev T., Aubakirova M., Isbekov K., Bolatbekova Z., Kozhizhanova B.  Seasonal dynamics of fatty acid composition of Artemia cysts lipids from lakes of Pavlodar region of Kazakhstan // Caspian Journal of Environmenta Sciences. 2024.

Also, based on the results of the project, one article was published in a journal included in the databases Web of Science (Quartile Q2) и Scopus (Procentile 72%): Aubakirova, M.; Mazhibayeva, Z.; Assylbekova, S.Z.; Isbekov, K.B.; Barbol, B.; Bolatbekova, Z.; Jussupbekova, N.; Moldrakhman, A.; Satybaldiyeva, G. The Current State of Zooplankton Diversity in the Middle Caspian Sea during Spring. Diversity 2023, 15, 798. https://doi.org/10.3390/d15070798

According to the calendar plan, one planned article was published in the journals recommended by Committee for Quality Assurance in the Field of Science and Higher Education – Moldrahman A.S., Mazhibaeva Zh.O., Kozhizhanova B.A., Barakbaev T.T., Isbekov K.B. Phytoplankton of the Aral Sea bays, Science Bulletin of the Kazakh Agrotechnical Research University named after S. Seifullin. №1 (116) 2023, pages 158-164 https://doi.org/10.51452/kazatu.2023.1(116).1345

In July 2023, a workshop was held on the topic “Modern methods intended to study the biological characteristics of the brine shrimp and assessing the quality of cysts” for nature users of the Limited Liability Partnership “Vostok-Aquaculture” (Dubovoy P.N. and others) with the participation of employees of the Scientific and Production Center of the Russian Academy of Sciences.

In 2023, two publications on the topic grant project: «Influence of microalgae in the composition of phytoplankton on the fatty acid composition of lipids of Artemia cysts in the conditions of lakes of Northern Kazakhstan» and «Seasonal dynamics of fatty acid composition of Artemia cysts lipids from lakes of Pavlodar region of Kazakhstan» headed the Caspian Journal of Environmental Sciences with a percentage of raw 44.

2021-2023 жылдарға арналған Artemia franciscana артемиясын зерттеу бойынша ҚР БҒМ (ҚМУ) гранты

ЖТН AP09058158 Экспортқа бағытталған — Artemia franciscana биоресурсын ҚР тұзды суқоймаларының өнімділігін арттыру үшін, оларды жерсіндіру бойынша биологиялық негіздеме әзірлеу мақсатында зерттеу.

 

Өзектілігі:

Artemia franciscana — Қазақстан үшін жаңа түр оны енгізу арқылы ҚР ащы – тұзды су қоймаларының өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Жұмыстың өзектілі ретінде, Артемия цисталарының қоры мен сапасын арттыруға бағытталған жұмыстар осы уақытқа дейін ҚР-да болмаған.

 

Мақсат:

ҚР тұзды көлдерінің өнімділігін арттыру, ішкі және сыртқы нарықтарға жоғары сапалы бәсекеге қабілетті өнім шығару мақсатында Artemia franciscana шаянының тіршілік етуінің мүмкіндіктері мен негізгі өлшемдерін зерттеу және екі құнды биоресурстың – Artemia parthenogenetica және Artemia franciscana популяциясының өндірістік сипаттамаларын салыстыру.

 

Күтілетін нәтижелер:

Жоба шеңберінде Қазақстанның ащы-тұзды су айдындарында кәсіпшілік бағалы омыртқасыздарды жерсіндіру және ұтымды пайдалану бойынша биологиялық негіздеме әзірленетін болады. Қойылған міндеттерді іске асыру шаян тәрізділердің екі популяциясының популяцияаралық бәсекеге қабілеттілігін, олардың тіршілік ету дәрежесін анықтауға көмектеседі, нәтижесінде басым өнімді популяция анықталады. ҚР аймақтарында артемияны өсірудің экономикалық аспектілерін анықтайтын зерттеулер іс жүзінде жоқ, осыған байланысты Артемия цисталарын табиғи су қоймаларына енгізу кезінде Artemia franciscana-ның өндірістік популяциялық сипаттамаларына әртүрлі факторлардың әсерін бағалау үшін жұмыстар жүргізу қажеттілігі бар.

 

Жарты жылда қол жеткізілген нәтижелер:

Жеткізушілерді іздеу жүргізілді және жабдықтар мен шығыс материалдарын жеткізуге шарттар жасалды, жобаны іске асыру үшін жабдықтар мен шығыс материалдары сатып алынды. Навигациялық аспаптарды, пилотсыз ұшу аппараттарын пайдалана отырып, Петропавл (Менгесор және Становое көлдері) және Павлодар (Шарбақты, Сейтен, Қазы және Калатуз көлдері) облыстарының ащы-тұзды су қоймаларының физикалық-географиялық және морфологиялық сипаттамаларын зерттеу басталды. Әр су қоймасы бойынша координаттар, судың тазалығы мен судың тереңдігі, тұздылығы, температура өлшенді. ҚР таңдалған су қоймаларының гидрохимиялық режиміне бағалау жүргізілді, гидробиология, гидрохимия, генетика және биотехнология бойынша материалдар жиналды.

 

2021 жылы қол жеткізілген нәтижелер:

Навигациялық құрылғылармен, ұшқышсыз ұшу аппаратпен және т.б. пайдалана отырып, Павлодар облысының ащы-тұзды су қоймаларының физикалық-географиялық және морфологиялық сипаттамалары зерттелді. Артемия цисталарының шоғырлану орындарын анықтау үшін ащы-тұзды су қоймаларында зерттеулер жүргізілді. Шығыс материалдарын жеткізулілерді іздеу жұмыстары жүргізіліп, олармен материалдарды жеткізу туралы келісім-шарт жасалды. Жобаны іске асыру үшін қажетті жабдықтар мен шығыс материалдары сатып алынды. Павлодар облысының ащы-тұзды көлдерінде зерттеу жұмыстары жүргізілген. ҚР таңдалған көлдерінің гидрохимиялық режиміне баға берілген, артемия популяциясының құрылымдық сипаттамалары көлдер бойынша зерттелді. Гидробиология, гидрохимия, генетика және биохимия бойынша материалдар жиналды. Қазақстан Республикасының таңдалған ащы-тұзды су объектілерінде ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Су қоймаларындағы артемия популяциясының тіршілік ету ортасы, таралуы және құрылымы туралы нәтижелер алынған. Молекулалық-генетикалық әдістермен (ядролық және митохондриялық D1IK маркерлері) Artemia parthenogenetica және Artemia franciscana цисталары мен шаяндарының генетикалық алуантүрлілігі анықталды. Алынған материалды өңдеу және деректерге талдау жүргізілді, ҚР БҒМ КОКСОН ұсынған рецензияланатын шетелдік басылымда 1 (бір) мақала жарияланды. Алынған деректерге талдау жүргізілді, МЕМСТ сәйкес ҒЗЖ туралы аралық есеп ресімделді және тапсырылды.

 

2021 жылға күнтізбелік жоспарға сәйкес жарияланған жұмыстырдың тізімі:

1.Mazhibayeva Zh. O., Barakbayev T. T., Shalgimbayeva G. M., Isbekov K. B., Assylbekova S. Zh., Fefelov V. V. Populations of Artemia crustaceans of Karabassky floods of Pribalkhashye. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.- 2021.-№3.-47-54. (In Russ.) DOI: 10.24143/2072-9502-2021-3-47-54.

 

2022 жылы қол жеткізілген нәтижелер:

Жұмыстқа қажетті жабдықтар дайындалды. Артемияның шабақтарын өсіру кезінде әртүрлі қоректік компоненттерін қолданудың тиімділігін анықтау бойынша жұмыстар жүргізілді. Шаяндардың дернәсілдері мен науплиялары үшін қолайлы қоректік объектілерін анықтау бойынша зерттеулер жүргізілді.Коммерциялық мақсатта шаяндардың екі популяциясының және олардың цисталарының (жұмыртқа) биосалмағының биохимиялық құрамы мен энергетикалық құндылығын бағалау жұмыстары жүргізілді. Зертханада артемия цисталарының биохимиялық құрамы анықталады, содан кейін алынған нәтижелер ғылыми талданды.Таңдалған тұзды су айдындарында (Арал теңізі: Тұщыбас және Чернышев шығанақтары) зерттеу жұмыстары жүргізілді. ҚР таңдалған су айдындарының гидрохимиялық режимін бағалау, зерттелетін су айдындарының артемиясы популяциясының құрылымын анықтау жүргізіледі. Гидробиология, гидрохимия, генетика және биотехнология бойынша материалдар жиналды.Әр түрлі жағдайларда омыртқасыздардың дернәсілдері мен шабақтарын отырғызудың оңтайлы тығыздығы орнатылды. Эксперименттік жұмыстар жүргізілді. ҚР таңдалған тұзды су айдындарында зерттеу жұмыстары жүргізілді. ҒЖББСҚК ұсынған шетелдік және (немесе) отандық басылымдарда 2 (екі) мақала жарияланды. Артемия цисталарын тасымалдау немесе аулау үшін пайдалы модельге 1 патент алынды. 1 оқыту семинары өткізілді.Артемия цисталары мен шаяндардың генетикалық әртүрлілігі Artemia parthenogenetica және Artemia franciscana молекулалық-генетикалық әдістерімен (ядролық және митохондриялық ДНҚ маркерлері) бағаланды. Арал теңізінің Тұщыбас шығанағының микросателлиттік (STR) және митохондриялық (CTB гені) ДНҚ маркерлерін қолдана отырып, Artemia parthenogenetica және Artemia franciscana шаяндарының популяциясы арасындағы айырмашылықтар анықталды. Алынған деректерге талдау жүргізілді және МЕМСТ сәйкес есеп ресімделді.

 

2022 жылға күнтізбелік жоспарға сәйкес жарияланған жұмыстырдың тізімі:

1.Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Долгополова С.Ю., Кожижанова Б.А., Сүлейменова А. М. Гидрохимические исследования и фитопланктон солёных озер Павлодарской области. С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің Ғылым жаршысы (пәнаралық) -2022 -№1 (112). 145-152 б.

2.Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Минат А. Исследование гидрохимических показателей и структуры фитопланктона гипергалинных озер Северо-Казахстанской области. С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің Ғылым жаршысы (пәнаралық) -2022 -№2 (113). 189-196 б.

 

Патенттер:

Артемия цистасын жинауға арналған құрылғы: №6921 Қазақстан Республикасының пайдалы модельге патент, МПК А01К 61/00, «БШҒӨО» ЖШС, Мажибаева Ж.О., Баракбаев Т.Т., Ким А.И., Асылбекова С.Ж., өтінім №2022/0033.2, 24.01.2022ж.«Артемия шаян тәрізділерінің экологиялық-биологиялық ерекшеліктерін зерттеудің және цисталардың сапасын бағалаудың заманауи әдістері» тақырыбында семинар өткізілді.

 2023 жылдың 1 жартыжылдығында қол жеткізілген нәтижелер:

Артемия шаянтәрізділердің екі популяциясын (гидрохимиялық режимі, биологиялық деректері, оңтайлы отырғызу тығыздығын есептеу) францискандықтардың сақтау және өсіру жағдайларының уақытша стандарттарын әзірлеу бойынша жұмыс басталды. Шаянтәрізділердің мөлшері мен өсу жылдамдығын анықтау үшін артемиялардың морфометриялық өлшемдері (дене ұзындығы мен абдомен ені) жүргізілді. Зерттеу жұмыстары таңдалған ащы-тұзды су айдындарында (Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл қаласының маңында) жүргізілді. Қазақстан Республикасының таңдалған су қоймаларының гидрохимиялық режимін бағалау жүргізілді, зерттелетін су қоймаларының артемия популяциясының құрылымы анықталады. Шаянтәрізділердің тіршілік ету ортасының гидрологиялық және гидрохимиялық көрсеткіштері, олардың 2023 жылдың жаз айының басында 4 көлдегі (Жамантұз көлі, Менгесор көлі, Становое көлі, Қалибек көлі) маусымдық өзгермелілігі анықталды. Фитопланктон Артемия шаян тәрізділер үшін қорек негізі ретінде зерттелген. Артемияның екі популяциясының морфо-биологиялық және популяциялық ерекшеліктері анықталды. Олардың шоғырлану орындарын анықтау үшін артемия шаянтәрізділердің популяцияларына зерттеулер жүргізілді. Артемияның екі түрінің қоршаған орта параметрлерінің (тұздылық, оттегі мөлшері, температура және рН мәні) ауытқуларына сезімталдығы бағалануда.

Екі түрдегі артемия шаянтәрізділерінің цисталарының, дернәсілдерінің және науплийлерінің генетикалық полиморфизміне баға берілді, Artemia parthenogenetica шаянтәрізділердің әртүрлі популяцияларына молекулярлық-генетикалық талдау жасалды. Митохондриялық ДНҚ-ның цитохромоксидаза (COI) және цитохром b (ctb) генінің секвенирленуі нәтижесінде ұзындығы 648 және 750 негіз жұбы болатын нуклеотидтер тізбегінің фрагменті алынды. Табиғат пайдаланушылар мен балық шаруашылығы қызметкерлерінің арасында «Артемия желбезек шаяндарының биологиялық сипаттамаларын зерттеудің және цисталардың сапасын бағалаудың заманауи әдістері» тақырыбында қоғамның назарын аудару мақсатында семинар ұйымдастырылды. Қазақстан Республикасының тұзды және/немесе жоғары тұзды су объектілерінің өнімділігін арттырудың биологиялық негіздемесін әзірлеу басталды. ҒЖБССҚЕ ұсынған отандық журналда 1 ғылыми мақала жарияланды.

Зерттеу тобы мүшелерінің аты-жөні, олардың идентификаторлары (Scopus Author ID, Researcher ID, ORCID, егер бар болса) және тиісті профильдерге сілтемелер:

Барақбаев Т.Т., философия ғылымдарының докторы (РhD), «БШҒӨО» ЖШС Арал филиалының директоры, жоба жетекшісі, https://orcid.org/0000-0002-9047-5274;

Мажибаева Ж.О., философия ғылымдарының докторы (РhD), «БШҒӨО» ЖШС гидробиология зертханасының меңгерушісі, https://orcid.org/0000-0002-5013-0503;

Фефелов В.В., Қостанай қаласындағы тірек пунктінің меңгерушісі, https://orcid.org/0000-0002-1916-393X;

Әубәкірова М.O., философия ғылымдарының докторы (РhD), «БШҒӨО» ЖШС гидробиология зертханасының аға ғылыми қызметкері, https://orcid.org/0000-0001-7818-4469;

Кожижанова Б.А., «БШҒӨО» ЖШС гидробиология зертханасының ғылыми қызметкері, магистр, https://orcid.org/0000-0002-9012-0406;

Молдрахман А.С., «БШҒӨО» ЖШС гидробиология ғылыми қызметкері, орындаушы, магистр, https://orcid.org/0000-0002-9619-4262;

Адырбекова К.Б. . «БШҒӨО» ЖШС гидробионттар генетикасы зертханасының меңгерушісі, докторанты, https://orcid.org/0000-0002-3213-1318;

Бочарова Е.С., генетика маманы https://orcid.org/0000-0001-9978-3006.

 

 Потенциалды пайдаланушылар үшін ақпарат:

Жоба бойынша жұмыс Қазақстан Республикасында осы уақытқа дейін болмаған артемия цисталарының қорын және сапасын арттыруға бағытталған. Жобаны жүзеге асырудың ұлттық экономика үшін маңызы зор. Қазақстан артемияның әлемдік қорының 10-15%-на ие, Республиканың су айдындарынан цисталарды өндіру лимиті 2019 жылға 1492,81 тонна (лимит/квота) мөлшерінде белгіленген [3, 4]. Көрсетілген көлемнің негізгі бөлігін Павлодар облысының көлдері құрайды (жылына 1116,0 тонна). Қазақстанның тұзды су айдындарында артемия цисталарының биоресурстарын игеру және өнімділігін арттыру балық өсіру және аквакультура қажеттіліктері үшін су текті старттық биокормалардың отандық өндірісін дамытудың негізгі бағыттарының бірі болуы мүмкін.

 

2023 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Становое, Менгисор көлдерінен; Павлодар облысының Казы, Калатуз, Сейтен, Шарбақты көлдерінен; Қызылорда және Ақтөбе облыстарының Тұщыбас, Чернышев шығанақтарынан және Үлкен Арал теңізінің батыс бөлігінің учаскелерінен 2021-2023 жылдары алынған деректерге талдау жүргізілді. Сондай-ақ, артемия Artemia franciscana үш географиялық жерден: Америка, Қытай және Тайланд. Жобаны іске асыру нәтижесінде ҚР тоғыз ащы-тұзды су айдындарының шаяндардың тіршілік ету ортасының қазіргі жағдайы туралы деректер алынды (гидрологиялық-гидрохимиялық параметрлердің маусымдық аспектісінде және жемшөп базасының көрсеткіштері – фитопланктон); шаян тәрізділердің морфо-биологиялық және популяциялық сипаттамалары туралы; қаралатын объектілердің генетикалық жағдайы туралы; цисталардың, науплияның биохимиялық және токсикологиялық көрсеткіштерін бағалау туралы (личинкалар) және шаян тәрізділер A. parthenogenetica және A. franciscana шаяндарының екі популяциясының; екі шаян популяциясының қатар өмір сүруі туралы.

Зерттеу нәтижелерін талдау негізінде ҚР тұзды су айдындарында кәсіпшілік бағалы омыртқасыздарды енгізу және ұтымды пайдалану бойынша жаңа биологиялық негіздеме мен уақытша нормативтер әзірленді.

2023 жылы жоба нәтижелері негізінде мақалалардың қолжазбалары дайындалып, Scopus базасына кіретін журналға жіберілді: Mazhibaeva Zh., Orazova S., Barakbayev T., Aubakirova M., Isbekov K., Moldrakhman A.  Influence of microalgae in the composition of phytoplankton on the fatty acid composition of lipids of Artemia cysts in the conditions of lakes of Northern Kazakhstan // Caspian Journal of Environmenta Sciences. 2024; Mazhibaeva Zh., Orazova S., Barakbayev T., Aubakirova M., Isbekov K., Bolatbekova Z., Kozhizhanova B.  Seasonal dynamics of fatty acid composition of Artemia cysts lipids from lakes of Pavlodar region of Kazakhstan // Caspian Journal of Environmenta Sciences. 2024.

Сонымен қатар, жоба нәтижелері бойынша Web of Science (Квартиль: Q2) және Scopus (процентиль 72%) дерекқорларына кіретін журналда бір мақала жарияланды: Aubakirova, M.; Mazhibayeva, Z.; Assylbekova, S.Z.; Isbekov, K.B.; Barbol, B.; Bolatbekova, Z.; Jussupbekova, N.; Moldrakhman, A.; Satybaldiyeva, G. The Current State of Zooplankton Diversity in the Middle Caspian Sea during Spring. Diversity 2023, 15, 798. https://doi.org/10.3390/d15070798

Күнтізбелік жоспар бойынша жоспарланған бір мақала ҚР БҒМ КОКСНВО ұсынған басылымда жарияланды — Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Кожижанова Б.А., Баракбаев Т.Т., Исбеков К.Б. Арал теңізі шығанақтарының фитопланктоны, Вестник науки Казахского агротехнического исследовательского университета имени С.Сейфуллина № 1 (116) 2023, стр 158-164 https://doi.org/10.51452/kazatu.2023.1(116).1345

БШ ҒӨО қызметкерлерімен «Восток-Аквакультура» ЖШС табиғат пайдаланушылары қосылып «Артемия шаянының биологиялық ерекшеліктерін зерттеудің және цисталарының сапасын бағалаудың заманауи әдістері» тақырыбында семинар өткізілді.

2023 жылы гранттық жоба тақырыбы бойынша екі жарияланым: «Influence of microalgae in the composition of phytoplankton on the fatty acid composition of lipids of Artemia cysts in the conditions of lakes of Northern Kazakhstan» және «Seasonal dynamics of fatty acid composition of Artemia cysts lipids from lakes of Pavlodar region of Kazakhstan» процентилі 44- ке тең рецензияланған басылымға  Caspian Journal of Environmental Sciences  жіберілді.

ГРАНТ МОН РК (КМУ) по изучению артемии Artemia franciscana на 2021-2023 гг.

ИРН AP09058158 «Изучение экспортоориентированного биоресурса — Artemia franciscana для разработки биологического обоснования по их интродукции, с целью повышения продуктивности соляных водоемов РК»

  • Актуальность:

Данная работа даст возможность повышения продуктивности горько-соленных водоемах РК путем внедрения нового для Казахстана вида – Artemia franciscana. Новизна работы заключается в том, что, работ направленных на повышения запасов и качества цист артемии до настоящего время в РК не было.

  • Цель:

Изучить возможности и основные критерии выживания рачка Artemia franciscana и сравнить продукционные характеристики двух популяций ценного биоресурса – Artemia parthenogenetica и Artemia franciscana, в целях повышения продуктивности горько-соленных водоемов РК, для получения высококачественной конкурентоспособной продукции для реализации на внутреннем и внешнем рынках.

  •  Ожидаемые результаты:

В рамках проекта будет разработано биологическое обоснование по интродукции и рациональному использованию промысловых ценных беспозвоночных в горько-соленных водоёмах Казахстана. Реализация поставленных задач поможет обнаружить межпопуляционную конкурентоспособность двух популяций рачков, степень их выживаемости, вследствие, чего определится преобладание более продуктивной популяций. Исследования, определяющие экономические аспекты выращивания артемии в регионах РК практически отсутствуют, в связи с чем, существует необходимость проведения работ для оценки влияния различных факторов на продукционные популяционные характеристики Artemia franciscana при интродукции цист артемии в естественные водоемы.

Произведен поиск поставщиков и заключены договора на поставку оборудования и расходных материалов, проведен закуп оборудования и расходных материалов для реализации проекта. Начаты обследования физико-географических и морфологических характеристик горько-соленных водоемов Петропавловской (озера Менгесор и Становое) и Павлодарской (озера Шарбакты, Сейтень, Казы и Калатуз) областей, с использованием навигационных приборов, беспилотных летательных аппаратов и др. По каждому водоему были получены координаты, замеры глубин, солёности воды, температуры и прозрачности воды. Проведена оценка гидрохимического режима выбранных водоемов РК, собран материал по гидробиологии, гидрохимии, генетике и биотехнологии.

  • Достигнутые результаты в 2021 году:

Обследованы физико-географические и морфологические характеристики горько-соленных водоемов Павлодарской области с использованием навигационных приборов, беспилотных летательных аппаратов и др. Проведены исследования в горько-соленных водоемах для определения мест концентрации цист артемии. Произведен поиск поставщиков и заключены договора на поставку оборудования и расходных материалов. Проведен закуп оборудования и расходных материалов для реализации проекта. Проведены исследовательские работы на выбранных соляных водоемах (Павлодарская обл.). Проведена оценка гидрохимического режима выбранных водоемов РК, определение структуры популяции артемии исследуемых водоемов. Собраны материалы по гидробиологии, гидрохимии, генетике и биотехнологии. Проведены исследовательские работы на выбранных горько-соленных водоемах РК. Собраны данные об условиях обитания, распространение и структуре популяции артемии в водоемах. Проведена оценка генетического разнообразия цист и рачков артемии Artemia parthenogenetica и Artemia franciscana молекулярно-генетическими методами (ядерные и митохондриальные Д1IK маркеры). Проведена обработка полученного материала и анализ данных, опубликована 1 (одна) статья в рецензируемом зарубежном издании, рекомендованном КОКСОН МОН РК. Проведен анализ полученных данных, оформлен и сдан промежуточный отчет о НИР согласно ГОСТ.

  • Достигнутые результаты в 2022 году:

Изготовлено необходимое оборудование. Проведены работы по выявлению эффективности применения различных кормовых компонентов при выращивании молоди артемии. Проведены исследования по определению подходящих кормовых объектов для личинок и науплиев артемии. Проведена оценка биохимического состава и энергетической ценности биомасс двух популяций рачков и их цист для коммерческого использования. В лаборатории определялся биохимический состав цист артемии, с последующим анализом полученных результатов. Проведены исследовательские работы на выбранных горько — соленных водоемах (Аральское море: заливы Тущыбас и Чернышева). Проведена оценка гидрохимического режима, выбранных водоемов РК, определены структуры популяции артемии исследованных заливов. Собраны материалы по гидробиологии, гидрохимии, генетике и биотехнологии. Установлена оптимальная плотность посадки личинок и молоди беспозвоночных в различных условиях. Проведены экспериментальные работы. Проведены исследовательские работы на выбранных горько-соленных водоемах РК. Собраны данные об условиях обитания, распространение и структуре популяции, опубликовано 2 (две) статьи в зарубежных и (или) отечественных изданиях, рекомендованных КОКСНВО. Получен 1 патент на полезную модель по транспортировке или вылову цист артемии. Проведен 1 обучающий семинар. Проведена оценка генетического разнообразия цист и рачков артемии Artemia parthenogenetica и Artemia franciscana молекулярно-генетическими методами (ядерные и митохондриальные ДНК маркеры). Определены различия между популяциями рачка Artemia parthenogenetica и Artemia franciscana с применением микросателлитных (STR) и митохондриальных (ген CtB) ДНК маркеров Тущыбаского залива Аральского моря. Проведен анализ полученных данных и оформлен отчет согласно ГОСТ. Проведён семинар на тему: «Современные методы исследования эколого-биологических особенностей жаброного рачка артемии и оценки качества цист».

  • Достигнутые результаты в 2023 году:

Начаты работы по разработке временных нормативов по условиям содержания и выращивания двух популяций рачков артемия (гидрохимический режим, биологические данные, расчет оптимальной плотности посадки) францискана. Для определения размеров и темпа роста рачков были выполнены морфометрические измерения (длина тела и ширина абдомена) артемий. Проведены исследовательские работы на выбранных горько – соленных водоемах (Северо-Казахстанской область, вблизи г.Петропавловск). Проведена оценка гидрохимического режима выбранных водоемов РК, будет определена структура популяции артемии исследуемых водоемов. Установлены, гидролого-гидрохимические параметры среды обитания рачка, их сезонная изменчивость по 4 озерам (оз.Жамантуз, оз.Менгесор, оз.Становое, оз.Калибек), в раннелетний период 2023 г. Исследован фитопланктон, как кормовая база рачков артемия. Выявлены морфо-биологические и популяционные характеристики двух популяций артемии. Проведены исследования популяций рачка артемии, для определения мест их концентрации. Проводится оценка чувствительности двух видов артемий к колебаниям параметров (соленность, содержание кислорода, температура и величина рН) окружающей среды. 

Проведена оценка генетического полиморфизма цист, личинок и науплий рачков артемия двух видов, дан молекулярно-генетический анализ различных популяций рачка Artemia parthenogenetica. В результате секвенирования гена цитохром оксидазы (COI) и цитохром b (ctb) митохондриальной ДНК, получен фрагмент нуклеотидной последовательности длиной в 648 и 750 пар нуклеотидов. Организован семинар по распространению знаний среди природопользователей и работников рыбоводных хозяйств для привлечения общественного внимания на тему «Современные методы исследования биологических особенностей жаброного рачка артемии и оценки качества цист». Начата разработка биологического обоснования  по повышению продуктивности соленных и/или гипергалинных водоемов РК. Опубликована 1 научная статья в отечественном издании, рекомендованном КОКСНВО.

  • Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2021 год:
  1. Mazhibayeva Zh. O., Barakbayev T. T., Shalgimbayeva G. M., Isbekov K. B., Assylbekova S. Zh., Fefelov V. V. Populations of Artemia crustaceans of Karabassky floods of Pribalkhashye. Vestnik of Astrakhan State Technical University. Series: Fishing Industry.- 2021.-№3.-47-54. (In Russ.) DOI: 10.24143/2072-9502-2021-3-47-54.
  • Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2022 год:
  1. Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Минат А. Исследование гидрохимических показателей и структуры фитопланктона гипергалинных озер Северо-Казахстанской области. Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С.Сейфуллина (междисциплинарный). -2022 -№2 (113). – С. 189-196.
  2. Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Долгополова С.Ю., Кожижанова Б.А., Сүлейменова А.М. Гидрохимические исследования и фитопланктон солёных озер Павлодарской области. Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина (междисциплинарный). -2022 -№1 (112). – С. 145-152.
  3. Патент: Устройство для сбора цист артемии: Патент на полезную модель №6921 Республики Казахстан, МПК А01К 61/00, ТОО «НПЦ РХ», Мажибаева Ж.О., Баракбаев Т.Т., Ким А.И., Асылбекова С.Ж., заявка №2022/0033.2 заявл.24.01.2022г. Номер и дата бюллетеня: №9 от 04.03.2022.

Перечень опубликованных работ в соответствии с календарным планом за 2023 год:

  1. Aubakirova, M.; Mazhibayeva, Z.; Assylbekova, S.Z.; Isbekov, K.B.; Barbol, B.; Bolatbekova, Z.; Jussupbekova, N.; Moldrakhman, A.; Satybaldiyeva, G. The Current State of Zooplankton Diversity in the Middle Caspian Sea during Spring. Diversity 2023, 15, 798. Web of Science (Квартиль: Q2) и Scopus (процентиль 72%) https://doi.org/10.3390/d15070798 
  2. Zhanara Mazhibaeva, Saltanat Orazova, Tynysbek Barakbayev, Moldir Aubakirova, Kuanysh Isbekov, Moldrakhman Aidana Influence of microalgae on the fatty acid composition of Artemia cysts in the conditions of lakes of Northern Kazakhstan // Caspian Journal of Environmental Sciences, Vol. 22 No. 3 pp. 673-680. Квартиль– Q2 Процентиль – 59 http://DOI: 10.22124/cjes.2024.7554
  3. Молдрахман А.С., Мажибаева Ж.О., Кожижанова Б.А., Баракбаев Т.Т., Исбеков К.Б. Фитопланктон заливов Аральского моря//Вестник науки Казахского агротехнического исследовательского университета имени С.Сейфуллина. ̶ №1(116), 2023. –С.158-164 https://doi.org/10.51452/kazatu.2023.1(116).1345
  4. Семинар на тему «Современные методы исследования биологических особенностей жаброного рачка артемии и оценки качества цист» для ТОО «Восток-Аквакультура» с участием сотрудников НПЦ РХ.

Commercialization

2017 year

In 2017, FishRPC LLP developed a technology for the production of fish planting material and commercial product of pike perch, which has a world-wide novelty. The pilot project “An artificial reproduction, a cultivation and a sale of a fish stock of a pike perch for stocking of natural reservoirs” to obtain pike perch fry for stocking natural reservoirs is implemented by research associates of FishRPC in Kyzylorda region. The design capacity of 240 thousand perch of year perch. The implementation of the project on commercialization of pike perch will help maintain the commercial stocks of this fishery object, stabilize catches and supply of commercial products of perch to the domestic and foreign markets, which will enhance the export opportunities of Kazakhstan. This project is being implemented with the support of JSC “Science Foundation”. Currently, the project is completed, the post-implementation period is underway.

2018 year

In 2018, the institute received a grant through the Science Fund of the Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan for the project: «An artificial reproduction and cultivation of fish stock carp for the purpose of its further implementation for stocking natural reservoirs of the Republic of Kazakhstan». The stocking of natural reservoirs of Kazakhstan with viable fish stock of carp will help maintain the commercial stocks of this fishing object, stabilize catches and supply of carp products to the domestic market of Kazakhstan. The proposed technology of breeding and growing fish stock carp is effective for use in fish farms in Kazakhstan. Currently, the project is completed, the post-implementation period is underway.

Commercialization project: “Artificial reproduction, cultivation and sale of young-of-the-year grass carp in the conditions of the second and third fish-breeding zones.”

Applicant: LLP «Research and Production Center for Fisheries»

Grantee/Private Partner: Bukhtarminskoye Spawning and Rearing Farm LLP

Goal: Organization of a pond fish farm in the III fish-breeding zone for the artificial reproduction, cultivation and sale of grass carp fish stock for stocking natural reservoirs with fish

Tasks:

1) Creation of a production site for pond rearing of young-of-the-year grass carp in the third fish-breeding zone.

2) Organization of work to obtain grass carp larvae and raise them to the stage of grown juveniles.

3) Organization of sales of final products (grass carp fingerlings).

Project implementation location: East Kazakhstan region, Kurchum district, Malkovoe village, Bukhtarma spawning and rearing farm LLP.

Project implementation period: 2022-2024.

Post-implementation period of the project: 2025-2027.

Expected results:

1) A production site for pond rearing of young-of-the-year grass carp will be created in the third fish-breeding zone.

2) Work will be organized to obtain grass carp larvae and raise them to the fingerling stage in ponds.

3) The sale of final products (grass carp fingerlings) will be organized.

Results obtained in 2022: A search for suppliers was carried out and contracts were concluded for the purchase of equipment and materials to carry out activities

Results obtained in 2023: A production site has been created for pond rearing of white carp fingerlings in the second and third fish-breeding zones, Work has been organized to obtain grass carp larvae and their rearing to the stage of grown-up juveniles, The sale of the final product (grass carp fingerlings) has been organized.

Коммерцияландыру

2017 жыл

2017 жылы «БШҒӨО» ЖШС әлемдегі жаңалыққа ие балық аулау материалын және көксерке өнімдерін өндіру технологиясын әзірледі. Табиғи су қоймаларын толтыру және көксерке шабағын алу үшін «Табиғи су қоймаларын көксерке балық қорымен толтыру үшін жасанды көбейту, өсіру және сату» атты пилоттық жобасы Қызылорда облысындағы «БШҒӨО» ЖШС-ның ғылыми қызметкерлері жүзеге асырады. Жобалық қуаты жылына 240 мың тонна көксеркенің осы жаздығы. Коммерцтялизация бойынша жүргізіліп жатқан көксерке балығының жобасы су қойманың өндірістік аулау өнімін көбейтеды, отындық және сыртқы нарықта көксерке балығының аулау және тауарлық өнімін қалыпты ұстауға мүмкіндік береді, және Қазақстанның экспорттық мүкіндігін арттырады. Бұл жоба «Ғылым қоры» АҚ қолдауымен жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта жоба аяқталды, іске асырудан кейінгі кезең жүріп жатыр.

2018 жыл

2018 жылы Институт Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ғылым қорының аясында «Қазақстан Республикасының табиғи су айдындарын балықтандыруды іске асыру мақсатында сазанның отырғызу материалын жасанды өсіру және көбейту» жобасы бойынша грант берілді. Қазақстанның табиғи су қоймаларын сазан балықтарының өміршең отырғызу материалдарымен балықтандыру болашақта осы балық түрінің кәсіптік қорларының көбеюіне, аулауды тұрақтандыруға және Қазақстанның ішкі нарығына сазан балықтарының тауарлық өнімдерін молынан жеткізуге мүмкіндік береді.Ұсынылып отырған сазан балығын және оның отырғызу материалдарын өсіру технологиясы Қазақстандағы балық шаруашылықтарында қолдану үшін тиімді. Қазіргі уақытта жоба аяқталды, іске асырудан кейінгі кезең жүріп жатыр. Қазіргі уақытта жоба аяқталды, іске асырудан кейінгі кезең жүріп жатыр.

Коммерцияландыру жобасы: «Екінші және үшінші балық өсіру аймақтарында амур балықтарының осы жаздық шабақтарын жасанды жолмен көбейту, өсіру және сату».

Өтініш беруші: «Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС

Грант алушы/жеке серіктес: «Бұқтырма уылдырық шашу және өсіру шаруашылығы» ЖШС

Мақсаты: Табиғи су қоймаларын балықтандыру ету үшін амурдың балық отырғызу материалдарын жасанды түрде көбейту, өсіру және сату үшін III балық өсіру аймағында тоған балық шаруашылығын ұйымдастыру.

Міндеті:

1) Үшінші балық өсіру аймағында бір жылдық амур балықтарын тоғандарда өсіруге арналған өндіріс орнын құру.

2) Амур құртшабақтарын алу және оларды шабақ кезеңіне дейін өсіру жұмыстарын ұйымдастыру.

3) Дайын өнімді сату жұмыстарын  ұйымдастыру (амур балығының осы жаздық шабақтары).

Жобаны жүзеге асыру орны: Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мальковое ауылы, «Бұқтырма» уылдырық шашу және өсіру шаруашылығы» ЖШС.

Жобаны іске асыру мерзімі: 2022-2024 жж.

Жобаны іске асырудан кейінгі кезең: 2025-2027 жж.

Күтілетін нәтижелер:

1) Үшінші балық өсіру аймағында амур балықтарының осы жаздық шабақтарын тоғандарда өсіруге арналған өндіріс орны құрылады.

2) амур дернәсілдерін алу және оларды тоғандарда оларды осы жаздық шабақ кезеңіне  дейін өсіру жұмыстары ұйымдастырылады.

3) Дайын өнімді (амур балығының осы жаздық шабақтары) сату ұйымдастырылады.

 

2022 жылы алынған нәтижелер: Жеткізушілерді іздеу жүргізілді және қызметті жүзеге асыру үшін жабдықтар мен материалдарды сатып алуға келісім-шарттар жасалды.

2023 жылы алынған нәтижелер: Екінші және үшінші балық өсіру аймақтарында амур балығының осы жаздық шабақтарын тоғандарда өсіруге арналған өндіріс орны құрылды, амур дернәсілдерін алу және оларды осы жаздық шабақ кезеңіне дейін өсіру жұмыстары ұйымдастырылды, соңғы өнімді (амур балығының осы жаздық шабақтары) сату ұйымдастырылды.